Gök Bilgi

Bir Gök Cismi Çarparsa Ne Olur?

2011-11-12T23:37:00.012+02:00

Ethem Derman hocamın son yazısı güncel bir konu üzerine:

4.5 milyar yıl önce güneş sistemi oluşurken ekvator yöresindeki diskde yoğunlaşma başlamış ve bunlar önce küçük kayalar halinde toplanmış daha sonra da birleşerek gezegenleri oluşturmuşlardır. Gezegenler oluşurken yaklaşık 3.9 milyar yıl önce bu kayaların gezegenlere çarparak buluşmaları sürecine bombardıman süreci denir. O zamanlar tüm gezegenlerin yüzeyleri Ay yüzeyi gibi delik deşikdi. Ama bugün dünyamıza bakıyoruz Ay yüzeyi gibi değil. Nedeni de bombardıman sürecinden kalan kraterler şu anda dahi Ay yüzeyinde var iken yeryüzündeki atmosferik olaylar, rüzgar, yağmur, tektonik olaylar var olan tüm kraterleri örtmüştür. Ay'da atmosfer olmadığı için yüzey yapısı hemen hemen aynı kalmıştır. Bazı bölgelerinde kraterler ise zamanında etkin olan yanardağlardan çıkan lavlar tarafından kapanmıştır, bu yeni yüzeylere genç yüzey yapısı denir.

Ay yüzeyinden belirli bir bölgeyi görüyorsunuz. Özellikle fotoğrafın sol tarafındaki krater yoğunluğuna dikkat ediniz. Sağ tarafta ise daha genç bir yüzey kendisini göstermekte.

Bugün yaşayan ve farklı dinlere inanan bir çok insan nedense kıyameti bekliyor. Bunlara maalesef çanak tutan, bilimden hiç anlamayan, çoğu zaman bilimi dışlayan insanlar da var. Kıyamet nereden beklenir, tabii yine gökyüzünden. Marduk gibi büyük bir gezegen veya büyük bir asteroid yere çarparsa tüm insanlar yeryüzünden silinir, yani kıyamet kopmuş olur. Bir gök cisminin yere çarptığında ne kadar zarar vereceğini hesaplayan bilim insanları da var. Aşağıdaki çizelgede hangi büyüklükteki asteroid ne kadar zarar verir, yerde ne büyüklükte bir krater açar, çarptığında ne kadar enerji açığa çıkar bunları görüyorsunuz. Bu çizelgede en önemli veri de hangi büyüklükteki gökcismi yere hangi aralıklarla çarpacağını gösterir sütun.

Bilimsel bulgulara dayanarak hangi büyüklüteki bir gökcismi ne kadar zarar verebilir, ne büyüklükte bir krater açabilir ve bu tür bir çarpışma kaç yılda bir meyadana gelebilir. 400 m çapında yere yakın geçen 2005YU55 asteroidinin eğer çarparsa verebileceği zararı buradan kestirebilirsiniz. Peki bilim insanları bu sonuçlara sadece tahmin ederek mi ulaşıyorlar. Tabii ki hayır. Şu anda yeryüzündeki tüm çarpma kraterlerini inceliyorlar, çarpmanın yaşını buluyorlar, kraterlerin çaplarını ölçüyorlar ve sonra bu çizelgeyi ortaya çıkarıyorlar. Bulunan 178 kraterlerin veri tabanına şu adresden ulaşabilirsiniz;

http://www.passc.net/EarthImpactDatabase/Namesort.html

Yeryüzünde bulunan 178 çarpışma kraterinin yerlerini bir dünya haritası üzerinde görüyorsunuz. Türkiye'de hiç krater bulunamamış !!!

Yukarıdaki haritaya baktığınızda ilginç bir gözlemle karşılaşıyorsunuz. Ülkemizde hiç krater varlığı yok. Bu iki nedenden olabilir. Birincisi bu konuda çalışan gökbilimcimiz yok. İkinci neden jeolojik olabilir. Ülkemizde tarih içinde yüzey hızla yenilenmekte, dolayısıyla var olan kraterler yok olmuş olabilir. Geçen yıl Libya'da bir amatör astronom Google haritalarını dikkatli inceleyerek güzel bir krater bulmuştu. Biz de öğrencilerimize nasıl bulunacağını öğretsek sanırım belki bulabilirler. Yabancı iki bilim insanı Ağrı dağına çıktıklarında 2100 m yükseklikte bir krater görmüşler ve bunu bir makale olarak yayınlamışlardır. Çapı 60-70 m, derinliği 15 m olan bu krateri tam değil hiç incelenmediği için veri tabanına girememiş.

Ağrı dağında 2500 m yükseklikte bulunan bir çarpışma krateri. Bulan kişiler bunun volkanik kökenli olabileceğini de belirtiyorlar. Kapsamlı bir araştırma yapıldığında ancak anlaşılabilir.

Tüm insanoğlunu yok edecek bir çarpma 100 milyonda bir meydana geliyor. Bu rakamın doğal olarak artı-eksi bir hatası var. Son büyük çarpma 65 milyon yıl önce dinazorları yok etmişti, o zaman yenisinin olması için önümüzde 35 milyon yıl var. Ama insanoğlu yerinde durmuyor sürekli teknolojisini geliştiriyor. ABD'de bu konuda çalışan bir grup bilim insanı, yörüngesi yer ile çakışacak bir asteroid olduğunda onu yörüngesinden nasıl çıkarabileceklerini uzun uzun tartıştılar ve en azında 5-6 yöntem buldular. Bir dahaki yazımda da bu yöntemlerden söz etmeye çalışacağım. Sonuç olarak kıyamet gökyüzünden gelmeyecek ne yaparsa yine insanoğlu yapar bunu hiç unutmayalım.

Kaali krateri. Estonya'nın Saarema adasında bir grup kraterin adıdır. 4000 yıl önce 20-80 ton ağırlığında bir meteor 10-20 km/s hızla düşerken 5-10 km yükseklikte parçalanıyor ve bu parçaların her biri yerde bir krater açıyor. En büyük parçanın açtığı kraterin çapı 110 m ve derinliği 22 m. Bu kraterin tabanında bugün Kaali gölü bulunmakta. Bu bombardıman sırasında meydana gelen çapları 12-40 m olan sekiz krater, büyük olan ile beraber bir kilometre kare içinde yer alıyor.

Prof. Dr. Ethem DERMAN (Ankara Üniversitesi-Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı)

Antik Fısıltı Bulutsu NGC188

2011-06-22T02:03:00.004+03:00

Açık Yıldız Bulutsular genellikle oldukça gençtir ve toz ,gaz içinde olan galaksi kollarına yakındırlar ve burası doğdukları yerdir.

Tuhaf olan yalnız yaşayan NGC 188 açık bulutsu ise iç galakside uzayda yama gibi görüntü veriyor. İşte izlemeniz için yıldız bulutsudan bir antik fısıltı. .

Öncelikle birazcık oryantasyon zamanı .Eğer yıldız bulutsudan bahsediyorsak en eskisi kaç yaşında ?

(Persues)Kahraman Takımyıldızındaki Çift Bulutsu 3-5 milyon yaşındadır tıpkı aynı yaştaki (Canis MajorNGC 2362 ) Büyük Köpek takımyıldızı gibi.

Bu astronomide genç olduklarını belirtir. (Pleiades ) Ülker Takımyıldızı ise yaşlıdır yaklaşık 100 milyon yaşındadır.
(The Hyades )Boğa Takım Yıldızı ise 700 milyon yaşındadır bu bir açık yıldız bulutsunun orta yaşının sonlarıdır. Fakat NGC 188 neden böyle? 5 milyar yaşındadır , ne mavi ne de beyaz yıldızı var , günümüz gözlemi ile sarı ve turuncu devlere sahiptir.

Güneş Etkinliğine Ne Oldu?

2011-06-20T09:06:00.022+03:00

Sırada Güneş çevrimi konusu var. Elbette Ethem hocamın diliyle...

Geçtiğimiz hafta medyamızda da yanlış bir başlık (Güneşte Beklenmedik Soğuma) ile yer alan haber çok dikkat çekti. ABD'de bulunan New Mexico Üniversitesinin “Güneş Fiziği Bölümünde” her yıl yapılan bir toplantıda sunulan üç çalışma Güneş etkinliğinde bir anlamda çok beklenmeyen bir düşüş yaşandığını ortaya kondu. Birbirinden bağımsız olan bu araştırmalar güneşin yüzeyi, taç katmanı ve içyapısına ait gözlemlere dayanıyordu. İçyapıda her zaman gözlenen plasma akımlarının yok olması, kutup bölgesindeki etkinliğin yavaşlaması ve yüzeydeki manyetik alanın zayıflaması gözlemlerden çıkarılan sonuçtu. Her üç çalışmanın da ortak yanı güneş etkinliğinde bir yavaşlamanın olduğu, hatta bundan sonraki çevrimde etkinliğin ya çok az ya da hiç meydana gelmeyeceği ileri sürülüyordu. Güneş artık kış uykusuna yatmak için mi hazırlanıyordu. Bu notumuzda konuyu inceleyeceğiz.

Güneş etkinliğinin minimum ve maksimum olduğu yıllarda güneş fotosferindeki lekelerin sayısı.

1609 yılında Galileo teleskobu bulduğundan bu yana güneş yüzeyi incelenmektedir. Önce doğal olarak lekeler görülmüştür ama günümüzde sadece lekeler değil, patlamalar, radyo ışınımı, X-ışınımı, leke alanları ve sayıları, yüzeyindeki manyetik alan şiddeti gibi bir çok fiziksel gözlemin sonucunda bu güneş etkinliğinin yaklaşık olarak her 11 yılda bir maksimuma eriştiğini görüyoruz. Bazı yıllarda 9, bazen de 13 yıl olduğu için bu değişime dönem değil çevrim veya döngü diyoruz. Güneşin manyetik kutupları ise her 22 yılda bir yer değiştirir. Güneş ile ilgili çalışmalar yapan gökbilimciler belirli bir yıldan başlayarak numara vermişlerdir. Aşağıdaki şekilde de görüleceği üzere 23. çevrim 2008-09 yıllarında bitmiş ve şu anda 24. çevrimin çıkış kolundayız.

1870 yılından bu yana yapılan kelebek diyagramı. Dikkat edilirse 24. çevrime ait ilk lekeler kutup bölgelerinde çıkması gerekirken daha aşağı enlemlerde oluşmuştur. Hemen altındaki şekilde ise leke alanlarının ortaya çıkardığı çevrimleri ve onların kaçıncı çevrim olduğunu görmektesiniz. Çevrimlerin çıkış kolları çok dik, iniş kolları ise daha yayvandır. En kuvvetli güneş etkinliği 1960'larda görülen 19. çevrimdir.

Güneş lekeleri şiddetli manyetik akı tüplerinin içyapıdan yüzeye çıkarak hareketli gazı hapsetmesi sonucu ortaya çıkar. Normal bir güneş lekesinde manyetik alan şiddeti 2500-3500 gaus arasında değişir. Dünyamızın manyetik alan şiddetinin yüzeyde 1 gaus olduğunu unutmayalım. Güneş yüzeyinde bir lekenin meydana gelmesi için manyetik alan şiddetinin en az 1500 gaus olması gerekir. Son 13 yılda lekelerin tam karanlık bölgelerinde ölçülen ortalama manyetik alan şiddetinin 23. ve 24. çevrimde gittikçe düştüğü saptanmıştır. Bu düşüş ortalama her yıl 50 gaus'dur. Eğer lekelerin manyetik alanında bu azalma devam ederse tahmini olarak 2020 yıllarında yani 25. çevrimin başlangıcında 1500 gaus'un altına düşecek ve güneş yüzeyinde leke oluşamayacak.

Güneş lekelerinde ölçülen manyetik alan şiddeti son zamanlarda gittikçe azalmakta. Manyetik alan, tayf çizgilerinin bileşenlere ayrılmasına neden olur. Bu bileşenlerin arasındaki uzaklık arttıkça alan şiddeti de artar. Bu nedenle büyük duyarlılakla ölçülür.

Güneşte yeni bir çevrim başladığında ilk lekeler kutuplara yakın bölgelerde çıkarlar ve çevrim ilerledikçe güneş ekvatoruna doğru yol alırlar. Lekelerin zamanla bu enlem değiştirmesi grafiğine kelebek diyagramı denir. 23. çevrim bittiğinde bir türlü 24. çevrim başlamadı, minimumdaki zaman beklenmedik şekilde uzun oldu. 24. çevrimin ilk lekeleri de o nedenle daha düşük enlemlerde meydana geldi. Güneşin taç katmanı yaklaşık 2 milyon derece sıcaklığındadır ve yüzeyden yükselen manyetik alanı takip edebilmek için gökbilimciler bu sıcaklıkta elektronlarının yarısını kaybetmiş (Fe XIV) demir iyonunun şiddetini kullanırlar. Bu gözlemler güneşin içindeki meydana gelen manyetik alanın taç katmanındaki görünüşüdür. Bir önceki çevrim minumumda iken ekvator bölgesindeki artık manyetik alanlar hızla kutuplara taşınır ve taç katmanının kutuplar yöresinde şiddetli demir iyonu gösteren bölgeler oluşur. 2008-09 yıllarında minimum olmasına karşın son üç yıldır kutup yöresinde parlak demir iyonu bölgeleri henüz görülmedi. Bu durumu aşağıdaki şekilde ayrıntılı olarak görebilirsiniz.

Taç katmanındaki parlaklığın enleme göre grafiği güneşin kutup bölgelerindeki yüzey altı oluşumu aynen gösterir. Bu grafikten de gördüğümüz gibi manyetik alanın kutuplara taşınımı gecikmiş veya çok zayıftır. Bu ise güneşin fotosferi altındaki akımların olmadığının kanıtıdır. Grafik kelebek diyagramının bir başka görüntüsü olduğuna dikkat edelim.

Güneş yüzeyindeki parlaklık değişimindeki salınımları inceleyerek güneşin iç yapısı hakkında bilgi almak olasıdır. Güneş fiziği çalışan gökbilimciler son zamanlarda uzaya yerleştirilen SDO ve SOHO güneş gözlemevleri ile güneşin sismolojisini incelemektedirler. Bu yöntemle güneş yüzeyinin hemen altında doğu-batı yönünde plasma akıntısını bulmuşlardı. Bu plasma akıntısı bir sonraki çevrim için güneş lekelerinin başlangıcını işaret eder. Fakat bu akıntı son zamanlarda zayıfladı, dolayısyla bir sonraki çevrim olan 25. çevrimin hiç meydana gelmeyeceği gibi bir durum ortaya çıktı.

Güneş yüzeyinin hemen altındaki plasma akıntılarının çevrim boyunca (yani yaklaşık 11 yıl boyunca) zamana karşılık enlem değişimi güneş çevrim mekanizmasını kapattığını göstermektedir. Yeni akıntılar 1999 yılında olduğu gibi 50 derece enlemlerinde oluşmalı ve bir sonraki çevrimin göstergesi olarak ortaya çıkması gerekiyor ama henüz bir iz yok. Bu ise bir sonraki 25. çevrimin ya çok geç olacağını veya hiç olmayacağını göstermektedir.

Üç çalışmanın da ayrıntıları yukarıda anlatıldı. Peki bu sonuç bize ne gösteriyor? 1645-1715 yılları arasında da güneşte hiç leke gözlenmemişti. Bu aralığa Maunder minimumu adı veriliyor. Sözkonusu yıllarda kutup bölgesindeki buzların Paris'e kadar indiği ve “Küçük Buzul Çağı” denilen çok soğuk yılların yaşandığı biliniyor. Bu ise bize yer iklimi ile güneş etkinliği arasında bir ilişkinin olduğunun göstergesidir. Bu ilişki bugüne kadar tam olarak açıklanamamıştır. Eğer 25. çevrim ve ondan sonraki çevrimlerde leke görülmez ise dünyamızı soğuk bir gelecek beklemektedir. Maunder minimumu sırasında dünyanın ortalama sıcaklığı 0.3 derece azalmıştı. Bu değer çok önemli bu kadar küçük bir artım dahi çok uzun soğuk günlerin habercisi.

Güneşteki hareketli plasma akıntıları çevrim boyunca kutuplarda ekvatora doğru göç eder. Sola tarafta güneş etkinliği minimum iken kırmızı renkle gösterilen plasma akıntıları kutuplara yakın, sağ taraftaki şekilde ise güneş etkinliği maksimum iken ekvatora yakın görülüyor. Bu plasma akıntıları çevrim boyunca güneş lekelerinin çıktığı bölgelerdir ve güneşteki manyetik alanın oluşmasında önemli rol oynarlar.

Küresel soğuma kavramına karşı çıkan iklim bilimciler ise insanlar tarafından üretilen sera gazları sonucu meydana gelen küresel ısınmayı hiç bir şeyin durduramayacağını ileri sürmektedirler. Onların beklentilerine göre bu yüzyılın sonunda küresel ısınma dünyamızın sıcaklığını 3.7-4.5 derece santigrad artıracaktır. Eğer önümüzdeki 20-30 yılda bu büyük minimum küresel ısınmayı durdursa dahi daha sonra hızla artacağını ileri sürmekteler. Bu iki grup arasındaki tartışmayı kimin kazanacağını zaman ortaya koyacaktır ama ben göremeyeceğim. Bununla birlikte küresel ısınma bir aldatmacadır diyenlerin sayısı da günden güne artmaktadır. BBC dahi bu konuda bir belgesel yayınlamıştır.

orta boy bir güneş lekesinin büyüklüğü yeri içine alır. Bazı zamanlar neptün büyüklüğünde lekeler bile görülebilir güneş yüzeyinde.

Sonuç, her ne kadar güneşte çalışacak bir şey kalmamıştır diyen gökbilimciler varsada gördüğümüz gibi teknolojik gözlem araçları ve uzaya yerleştirilen gözlemevleri hala ilginç bulgular ortaya koymaktadır. Her ne kadar 2012 kıyamet senaryoları arasında güneş patlaması varsa da bu notta gördüğünüz gibi 24. çevrim çok zayıf olacak, bu demektir ki patlamaların şiddeti de sayısı da az olacaktır. Sonuç siz de güneşi çalışmak ister misiniz?

Prof. Dr. Ethem Derman (Ankara Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı

Kocaman Radyo Galaksi

2011-06-17T18:11:00.005+03:00

NASA ve ESA (Avrupa Uzay Ajansı) tarafından bugün yayınlanan NGC 5128 görüntüleri.
Karanlık toz bulutları ve yıldız oluşumundaki pembe renkli nebuladan çıkan gazlarla görünür bölgede ,morötesi ve kırmızı ötesi bölgelerde görüntü vermektedir.
NASA 'ya göre fırtınalı bir günde yağmur bulutlarını andırmaktadır.Bu bulutlar binlerce ışıkyılı uzaklıktadır.
Kendiniz de bu galaksiyi görebilirsiniz.

Ay Tutulması

2011-06-15T02:50:00.003+03:00

15 Haziran saat 20:40 dan sonra 2011 yilinin ilk Tam Ay Tutulmasını 100 dakika süresince izleyeceksiniz .Bu tutulma 11 yıldan sonra en uzun süren ,derin ve karanlik olacak. .
Avrupa , bütün Güney Afrika ,Hindistan ve Hint Okyanusu ve Avustralya ,Yeni Zelenda ve tabii ki Türkiye'den görülecek .Online olarak izlemek isteyenler için; http://www.eclipse-live.com/?lang=en kullanabilirler.
Eğer bu tutulma hakkında detayli bilgi almak istiyorsanız ; click here for a map kullanabilirsiniz.

Yeni uzay görüntüleri ile keşfe ne dersiniz beautiful photos of the night sky düşündüğünüzden daha kolay elde edeceksiniz!

Kara Madde Nedir Ne Değildir?

2011-05-29T14:42:00.012+03:00

Ethem hocam bu seferde gökbilimciler ve fizikçiler tarafından yoğun bir şekilde tartışılan bir konuyu ele alıyor: Kara madde...

Son zamanlarda astrofizikte evrenbilim çalışmaları önemli bir yer tutmaya başladı. Bilim insanları gözümüzle veya teleskobumuzla gördüğümüz evrendeki o ışıldayan yıldızlar ve gökadaların toplam kütlesi evrendeki maddenin çok küçük bir bölümünü oluşturuyor dediler. Bugüne kadar bildiğimiz Samanyolundaki milyarlarca yıldız ve evrendeki milyarlarca gökadanın kütle olarak bir hiç olduğunu öğrenmek bizleri epeyi şaşırttı. Görünen evrendeki madde evrendeki maddenin sadece %4'ü kadar. Bu görünmeyen maddenin %23'nü de kara madde oluşturuyor dediler. Peki nereden çıktı bu kavram, bu yazıda onu anlatmaya çalışacağım.

Bugün evrendeki kütle dağılımı

Bu konuya girmeden önce Güneş Sistemimizde gezegenlerin hareketlerini iyi bilmemiz gerekiyor. Yaklaşık olarak gezegen yörüngelerini dairesel kabul edersek buradan elde edeceğimiz hıza da ortalam hız deriz. Keplerin üçüncü yasası bir gezegenin dolanma döneminin karesinin Güneşe olan ortalama uzaklığının üçüncü kuvvetine oranı tüm gezegenler için aynıdır der ve bu aynı olan parametre de Güneşin kütlesini içerir. Diğer yandan bir gezegenin Güneş çevresinde aldığı yol ve bu yolu katetmesi için gereken zamanı bilirsek onun ortalama hızını bulabiliriz. Bu formül ile Kepler yasasını birleştirdiğimizde bir gezegenin yörüngesindeki hızın onun Güneşe olan uzaklığına ve Güneşin kütlesine bağlı olduğunu görürüz.

Bir sistemde hızın kütle ve yörünge yarıçapına bağlılığı. Newton yasası

Güneşin kütlesi sabit olduğuna göre uzaklık değiştikçe hızın düşmesi gerekiyor çünkü hız uzaklıkla ters orantılı. Bu sonuç gezegenlerin hızları ölçüldüğünde doğru çıktığı görülmüştür. Aşağıdaki şekle bakarsak yörüngesinde en hızlı dolanan Merkür, en yavaş dolanan Neptün gezegenleridir. Bu Newton yasasını doğal olarak evrenseldir. Her sisteme uygulanır, örneğin Dünya çevresindeki yapay uydulara veya doğal uydumuz Ay'a da uyguladığımızda M yerine yer kütlesini koyduğumuzda doğru çıktığını görürüz. Jüpiter ve uydularına da uyguladığımızda aynı sonuca varırız.

Güneş sisteminde gezegenlerin hız dağılımı. Newton yasalarına tam bir uyum vardır.

Gökbilimciler aynı yasayı gökadalara uygulamak istediler ve önce Samanyolundaki yıldızlara uyguladılar. Gökyüzünde gördüğümüz tüm yıldızlar Samanyolu'a aittir. Örneğin Güneş, bu gökadanın merkezine 30000 ışık yılı uzaklıkta ve bir turunu 225 milyon yılda tamamlarken hızı saniyede 220 kilometredir. Beynimiz hız birimi olarak km/saat kullanır, eğer çevirirsek 220*3600=792000 km/saat çıkar. Formula yarışlarında bir arabanın hızı yaklaşık 300 km/saat veya bir uçağın hızı yaklaşık 1000 km/saat olduğunu bildiğimize göre çok kolay karşılaştırma yapabiliriz. Farklı sarmal kollardaki bir çok yıldızın yörünge hızı ölçüldüğünde ve bunları bir grafiğe yerleştirdiğimizde aşağıdaki şekil ortaya çıkıyor.

İçinde bulunduğumuz Gökadada yıldızların yörünge hızları. Merkezden uzaklaştıkça hızlar artıyor sanki yıldızlar uçuyor.

Gökadamızın merkezinden uzaktaki yıldızların hızları merkeze yakın olan yıldızlardan daha fazla olduğunu görüyoruz. Öyleki nerdeyse gökadayı terkedip kaçacak limit hıza çok yakınlar. Bu yüksek hızı ne Newton ne de Einstein denklemleri açıklayamıyor. Yukarıda verdiğim formüle dikkat ederseniz hız büyük olduğuna göre onunla doğru orantılı olan kütlenin de büyük olması gerekiyor. Hızı ve merkeze olan uzaklığı doğru ölçtüğümüze göre gökadamızda ya eksik bir kütle var ya da Newton'un çekim yasası doğru değildir. İkinci görüşü çok önceleri test ettiğimize göre birinci görüş doğru demektir. Yani tüm Samanyolunda, özellikle de onu saran ama görünmeyen bir kütle var demektir. Ne kadar kütleye gereksinimimiz var diye formüle koyduğumuzda gökadamızın %90 kütlesini göremediğimiz ortaya çıkmaktadır. İşte bu görünmeyen maddeye “Karanlık Madde” adı verilmektedir. Görmüyoruz ama var.

Başka gökadalarda bulunan yıldızların da hızlarını ölçtüğümüzde benzer bir şekil ile karşılaşıyoruz. Burada 4 farklı gökada için bulunan değerler görülmektedir.

1781 yılında Uranüs gezegeni Sir William Herschel tarafından keşfedildi. Yaklaşık 100 yıl önce Newton hareket yasasını ve çekim yasasını ortaya koymuştu. O zaman gökbilimciler hemen Uranüs'ün yörüngesini çalışmaya başladılar. İlginç bir şekilde Uranüs'ün yörüngesi Newton yasalarına tam uymuyordu. Yine hemen iki çözüm önerildi; ya daha dışarıda bir gezegen vardı veya Newton hatalıydı. Gökmekanikçiler Newton'un yasalarına güveniyorlardı ve başladılar bu tedirginliği ne yaratabilir diye ve sonuç olarak matematiğin büyük bir zaferi olarak 65 yıl sonra 1846'da Neptün keşfedildi. Demek ki gördüğün bazı hareketlerden görmediğin bazı şeyler öğrenebilirsin. Verdiğimiz bu örnekte Uranüs'ün yörünge hareketinden görmediğimiz ama var olan Neptün gezegeni bulundu. Benzer bir olayda Merkür'de yaşandı. Onun da yörünge hareketi Newton yasalarına uymuyordu. Yörüngesindeki bu sapmaya bir gezegen neden olmaktadır diye uzun süre araştırmalar yapıldı. Uranüs'ün gizeminden çok daha farklı bir çözüme ulaşıldı. 1915 yılında Einstein Newton'un çekim yasasına getirdiği küçük bir düzeltme ile sorunu çözdü, kayıp gezegen yoktu. Olağan olmayan bazı hareketlerin, doğa yasalarının tam olarak anlaşılmadığını işaret ettiğini görüyoruz.

Karanlık maddenin gökada kümelerini de çevrelediği görülmektedir.

Uranüs'ün yörüngesini çalışan gökmekaniği uzmanı matematikçiler en sonunda teleskobu şu koordinatlara yönlendirirseniz kayıp gezegeni bulabilirsiniz dediler ve Neptün bulundu. Aynı şekilde gökadamızda teleskobumuzu çeviriyoruz ama yıldızlardan ve gaz bulutlarından başka bir şey göremiyoruz. Yani o kütle yok veya filmlerdeki görünmeyen adam gibi ışık içinden geçiyor ama siz onu göremiyorsunuz. Görünmeyen madde fikri o kadar da çılgın değil, örneğin ışık kaynağı ile aramızda bir cam olsa biz ışığı görürüz ama camı görmeyiz. O nedenle yeni yapılarda camlar takıldıktan sonra işçiler camı görmeyip de aşağı düşmesinler diye bant yapıştırırlar. Cam gibi bir malzeme ışık gibi bir şeyi geçirir ama başka bir şeyi geçirmez. Karanlık madde ise her şeye karşı şeffaf. Ondan yapılmış bir duvarın içinden geçebilir, onun içinde yürüyebilirsiniz ama onu hiç bir zaman hissetmezsiniz. Aslında kara madde bir araya gelip de birbirine yapışıp duvar bile olmuyor ki içinde yürüyebilesiniz.

Doğada aslında böyle bir madde var, nötrinolar. Güneş merkezinde hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında bu parçacıklar ortaya çıkar. Güneşten çıkan bu parçacıklar 8 dakika sonra dünyadan geçerler. Sadece insan vücudundan değil yerin de içinden geçerler. Vücudunuzdan her saniyede bir trilyon nötrinonun geçtiğini biliyor musunuz? Fakat bunların bedeninizden geçerken bir atomla etkileşimi ancak 75 yılda bir olabilir. Görünmeyen maddenin güzel bir örneği nötrinolardır. Ama kara maddenin tersine nötrinolar labaratuarlarda gözlenmiştir. Yeraştına yapılan büyük nötrino detektörlerinde az da olsa saptanmış ve onların varlığı kesin olarak bilinmektedir. Bu parçacıkların varlığı ilk kez belirli nükleer tepkimelerde kayıp enerjinin olduğunu gören Wolfgang Pauli tarafından öngörüldü.

Karanlık maddenin varlığı sadece gökadaların dönme profilinden değil, farklı yollardan da bilinmektedir. Chandra uydusunun çektiği bu fotoğrafta bir galaksi kümesini saran yoğun X-ışını saptanmıştır. Bu ışınıma kara maddenin neden olduğu gösterilmektedir.

Dönen sarmal gökadalar kara maddenin varlığının hissedildiği yagane yerler değil. Eğer gerçekten kara madde varsa evrende başka nerelerde onun etkisini görebiliriz sorusunu son 20 yıldır Gökbilimciler araştırıyorlar. Sonuçta da bir çok kanıt bulundu. En belirgin örnek ise çekimsel mercekler. Çok uzaklardaki qusarların veya gökadaların ışıkları onun önünde bulunan ama görünmeyen bir kütle tarafından bükülmekte ve çoğunun görüntüsü yay parçaları şeklinde görmekteyiz. Bu da evrenin kara madde ile dolu olduğunun bir başka kanıtı olarak ortaya çıkmaktadır. Birkaç kanıt daha var ama son olarak gökada kümelerindeki toplam kinetik enerji ile ilgili kanıtı yazalım ve fazla ayrıntıya girmeyelim. Meşhur bir Virial teoremi vardır; Bir sistemde toplam kinetik enerji ancak çekimsel bağlanma enerjisinin yarısı olur der. Fakat yapılan gözlemler kinetik enerjinin hesaplanandan çok fazla olduğunu ortaya koymuştur, bu ise yine bir kayıp kütleden kaynaklanır. Benzer durum yıldız kümeleri için de bulunmuştur.

Bileşimini bilmediğimiz, göremediğimiz, koklayamadığımız bu ne olduğu belirsiz “Karanlık Madde”yi bugün tüm gökbilimciler çeşitli yöntemler ile araştırmaya devam ediyorlar. Bunlardan sadece bir tanesi son Endeavour uzay mekiği ile uluslararası uzay istasyonuna götürülen ve 2 milyar dolara malolan Alpha Magnetic Spectrometer detektörüdür. Ama bir yandan da kuramsal çalışmalar devam etmektedir. Bu gizemli maddeyi iki farklı çeşitte inceleyen, yani “Sıcak Karanlık Madde” ve “Soğuk Karanlık Madde” tanımları yapılıyor. Bunlardan sadece soğuk olanını gözlemenin olası olduğunu ileri süren bilim insanları var. Sonuçta “Karanlık Madde” hakkında daha yazılacak çok şey var ama notumuzu burada bitirelim ve bitirirken de şu soruyu soralım, siz bu maddeyi bulmak istemez misiniz? Büyük olasılıkla bulan Nobel ödülü alacak.

Prof. Dr. Ethem Derman, Ankara Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı

Yıldız Falının Yeni Burç Tarihleri

2011-04-07T22:31:00.008+03:00

Sıradaki yazı falcılıkla ilgili. Yıldızlara bakarak geleceğimizi anlayabilir miyiz? Ethem hocam bilimin bu konuda ne söylediğini dile getirmiş. Dinleyelim...

Gökbilim ile uğraşan bilim insanları uzun zamandır yıldız falına bakan astrologlara karşıdır. Nedeni ise astrologlar yaptıkları işin bir bilim olduğunu ileri sürerler ve hatta yalan söyleyerek batıda bunun üniversitelerde okutulduğunu iddia ederler. Bizlerin bu konuda duyarlı olmamızın nedeni bazen çok eğitimli kişilerin dahi astronomiyi astroloji ile karıştırmasıdır. Biri temel bilim diğeri ise sahte bilim veya biraz argo bir tabirle sahtekarlık. Ama insanlarda bir şeye gönülden bağlanma, inanma güdüsü var, özellikle onu ikna edecek yetenekli biri ile karşılaşırsa dünden razıdır böyle konularda inanmaya. Bugün astroloji konusunu ve yeni burçları dile getireceğiz.

Yıldız falının açıklaması.

Astrolojinin ne kadar saçma, akılsız olduğunu gökbilimciler uzun zamandır dile getirirler, bu konuda YouTube'da bir çok video bulabilirsiniz. Şimdi ben astrolog olsam bu kadar düşmanım varsa kendime biraz çeki düzen veririm değil mi? Hayır, yerlerinden hiç oynamamışlar. Ne kadar zamandır tam 2000-2500 yıldır. Hani bu konu bilimdi, hani astronomiden yararlanıyordunuz? İçlerinden 2-3 tanesi çıkıpta gerçekten bu konuda bir bilim insanından yardım alsalardı hem zengin olurlardı hem de meşhur. Bugün burçların sınırlarını aşağıdaki çizelgede bulabilirsiniz. Her zaman dile getirdiğimiz gibi Güneş bir yıl boyunca 12 burçtan değil 13 burç üzerinde dolanır.

Eski burçların tarihleri ile yeni bu burçların bugünkü tarih aralığını bu çizelgede görebilirsiniz.

Gökyüzünde bir çok takımyıldız vardır, fakat bunların içinde bir yıl boyunca Güneş'in üzerinde dolaştığı takımyıldızlara burç diyoruz. Burçları ilk kez Babilliler tarafından tabletlere yazılmış ama bugün biliyoruz ki onlardan önce de bu burçlar biliniyordu. Babilliler de biliyordu gökyüzünde 13 burç olduğunu ama nedense o zaman Yılancı burcunu onlar da bir kenara koymayı tercih ettiler. Bu burçların sınırları tamamen eski tanımlara uygun olarak Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından gökyüzü haritalarına işaretlendi. Güneş bu burçların her birinde tam 30 gün kalmaz, kiminde 20 gün kiminde 35 gün kalır ama astrologlar bunu da kullanmaz. Ben Ağustos ayında doğdum, astroloğa göre ben doğduğumda Güneş Aslan burcundaydı ama bir gökbilimciye sorsanız size o gün güneşin hangi burçda olduğunu söyler tamamen farklı bir burçtadır. Gökbilimciye ve astroloğa göre farklı iki Güneş olamaz, hangisine inanırsınız?

Tüm falcıların Akrep burcu içinde saydıkları aslında Güneşin üzerinde dolaştığı 13. burç YILANCI

Babilliler zamanında yaklaşık olan Güneş'in hangi burçda olduğu biliniyordu ama burçlar o günden bu yana kaydı. Buna neden olan dünyanın dönme ekseninin uzayda yer değiştirmesidir. Pecession adı verilen bu olay, İsadan Önce 280 yıllarında yaşamış Aristo tarafından dahi biliniyordu. Precession Ay'ın ve Güneş2in yerin ekvator bölgesine yaptığı tedirginlik sonucu Dünyanın dönme ekseninin gökyüzünü deldiği noktanın yer değiştirmesidir. Bugün kutup yıldızının hemen yakınından geçen dönme eksenimiz İ.Ö. 2500 yıllarında Ejderha takımyıldızındaki Thuban yıldızını gösteriyordu. 12000 yıl sonra ise Çalgı takımyıldızının en parlak yıldızı olan Vega'yı gösterecek. Bu olay dönemsel olup 26000 yılda tam bir devir yapar. Bu olay gerçekleşirken ilkbahar noktası da batıya doğru kayar ve bunun sonucunda belirli bir tarihte Güneş 2500 önce bulunduğu burçta bulunmaz.

Burçların uzun yıllar sonra yer değiştirmesine neden olan presesyon olayının açıklaması

Gökbilimciler falcılığı yere batırmak için ellerinden geleni yaparlar, bir çok soru sorarlar. Bu sorulardan bazılarını sralayarak bu konuyu bitirmek yararlı diye düşünüyorum, yoksa yazacak çok konu var. Falcılar burçlar eskiden nasıl tanımlanmışsa biz öyle devam ederiz diyorlar. O zaman ilk soru akla geliyor, neden 1600 yıllarından sonra bulunmuş Uranüs ve Neptün'ü yıldız haritalarında gösteriyorlar? Sanırım Pluto'yu bile kullanıyorlar, bu durumda hiç anlamı var mı? Aslında bir kez kendilerini yenilemişler diye bakmakta yarar var, yani bir yeniliği içlerine sindirmişler. Bugün neden doğduğumuz an önemli? Tüm bilim dünyası, çocuk ana rahmine düştüğü andan itibaren şekillendiğini ve doğumun sadece 9 aylık bir gelişimin sonucu olduğu konusunda hemfikir. Ama eskiden öyle değildi. Doğduğumuz anda Güneş ve gezegenler bulundukları burca veya eve göre bilinmeyen bir kuvvet ile bizim karakterimizi oluşturuyorsa bu kuvvet uzaklıktan bağımsızdır. O zaman neden parlak yıldızları, gökadaları kuazarları da göz önüne almıyorlar diye ilginç bir soru ortaya çıkıyor.

Dünyanın dönme ekseninin gök küresi üzerinde çeşitli tarihlerde nerede hangi takımyıldızında olacağını görebilirsiniz.

Bu konuda daha sorulacak çok ilginç konular var ama gereği yok. Kendilerini bilim ışığında bir kez yenilemişler ve onda da son bulunan gezegenleri yıldız haritalarına alma ile yapmışlar. Gökbilimden bugüne kadar hiç yararlanmamışlar, şu burçların sınırlarına bir bakalım dememişler. Teknoloji bu kadar ilerlerken tüm yıldız falcıları muhafazakar bir kafa ile bir köşede oturmuşlar. Aslında kafalarını biraz çalıştırmış olsalardı daha fazla para kazanabilirlerdi. Teknolojiye uymuş, saçlarını bonu kafa yaptırmış gelecekten söz ederken teknolojiyi de sonuna kadar kullanmış bir falcı düşünebiliyor musunuz? Son bir soru sorarak yazımızı bitirelim. Bu kadar bir çok şeyi öngören yıldız falcılarının içinde zengin olanı siz tanıyor musunuz?

Fala inanmayın ve falsız kalmayın, inanmak güzel şeydir, bizim gibi fen kafalılar bu durumu bir türlü anlamıyoruz, kusurumuza bakmayın.

Prof. Dr. Ethem DERMAN (Ankara Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı)

SuperMoon Neler Yapacak Neler!!!

2011-03-17T18:37:00.008+02:00

Ethem Derman hocamızın yeni yazısı bugünlerde çoklukla bahsedilen "süper Ay" üzerine...

Medyamız sağolsun bu haberin üzerine atladı, neden çünkü yeni bir kıyamet senaryosu da o yüzden. Gazetelerde ikişer haber çıktı, televizyonlarda tartışma programları düzenlendi. Bu notumuzda gelin bir astrologun isim babası olduğu bu SuperMoon olayını inceleyelim.

Medyada çıkan habere göre 19 Mart günü Ay 18 (veya 19) yıldan bu yana ilk kez dünyamıza çok yaklaşacak ve %14 daha büyük gözükürken %30 daha parlak olacak. Dünyamıza çok yaklaştığı için de çekim (gel-git demek istiyorlar) etkisi çok artacak ve yeryüzünde büyük felaketlere neden olacak. Nedir bu feleketler deyince hemen sıralıyorlar; büyük depremler olacak, volkanlar ateş püskürmeye başlayacak ve iklim değişiklikleri nedeni ille ortalığı sel götürecek. Bakarmısınız olayın ne denli tehlikeli olduğuna? Yine medyada bu konu tartışılırken uzmanların görüşüne başvuruyorlar, doğal olarak 2012 kıyameti hakkında kitap yazanlar veya herzaman o değişmeyen uzmanlar. O büyük kıyamete hazırlık olsun diye bu küçük kıyamet önceden geliyormuş, olmayan foton kuşağı ile birlikte :)

Tüm medya halkın cahil kalmasını istediğinden dolayı iş başa düştü. Beni bir gazeteden aradılar, bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz diye, hemen yanıtı yapıştırdım. Yine şarlatanların ortaya attığı saçma sapan bir iddia dedim. Ay 27.3 günde bir Dünya'nın çevresinde bir tur atar, yörünge şekli elips olduğu için de bu süreçte bir kez en yakın olur bir kez de en uzak olur. Beni arayan gazetede bu görüşüm çıkmadı doğal olarak. Gökbilimde en yakın olduğu noktaya “enberi”, en uzak olduğu noktayada “enöte” deriz. Olayın ilginçliği Ay tam enberi noktasına geldiği anda da dolunay evresinde olması. Enberi noktasında iken gerçekten Ay'ın açısal boyutu, normal boyutundan daha büyük olur, yani yazılan %14 daha büyük olacak ifadesi doğru, hem büyük hem de yakın olduğu için %30 daha parlak olacağı da doğru.

Ay enöte blgesinde iken açısal boyutu küçük, enberi noktasında iken çok daha büyük görünür.

Ay'ın yörünge dönemi 27.3 gün iken, Güneş'e göre dönemi ise 29.5 gündür. Yani iki dolunay arasında tam 29.5 gün vardır. İslami takvimde kullandığımız ayın uzunluğu. Ay yörüngesinin herhangibir noktasında iken dolunay olabilir. Ama enberi noktasında iken dolunay olması öyle her zaman olası değil. Bunun hesabını yapmak da çok kolaydır. İki dönem arasında 2 gün olduğuna göre her ay yörüngede bu kadar kayacağına göre yaklaşık 14 ayda bir dolunay enberi noktasında meydana gelir. Bu kadar sık olan enberi noktasında dolunayın meydana gelmesi neden 19 yılda bir oluyormuş diye herkes araştırabilir. Ay'ın enberi ve enöte geçişlerini veren web sayfaları vardır. Örneğin http://www.fourmilab.ch/earthview/pacalc.html. Güneş'in etkisi ile her enberi noktasındaki uzaklık birbirine eşit değil. Bu sayfada 2011 yılı için hesapla dediğimde 19 Mart saat 19:10'u gösterdi. Saat greenwich saati ile verili gökbilimde ve o gün o saatde Ay Dünya'dan 356577 km uzakta olacak. Bu 2011 yılı için gerçekten en yakın konum. Hemen 2010, 2009 ve 2008 yıllarına da baktım ve orada durdum çünkü 12 Aralık 2008 günü aynı olay gerçekleşiyor ve Ay'ın uzaklığı sadece 356567 km. Yani 19 yıldır ilk kez böyle bir olay gerçekleşiyor ifadesi yanlış.

Ay'ın yer çevresindeki yörüngesi bir elipstir ve odağında Dünya bulunur. Doğal olarak bir ay içinde bir kez enyakın konuma bir kez de enuzak konumda bulunur.

Neden insanlar Güneş tutulması sırasında veya Ay'ın böyle durumlarında deprem bekliyor? Güneş, Dünya ve Ay aynı doğrultuda olduğu zaman her iki cismin yeryüzüne uyguladığı tedirginlik etkisi maksimum olur. Gel-git etkisi dediğimiz durum her gün iki kez gerçekleşir ve özellikle dünyamızda atmosfere ve okyanuslara etkisi büyüktür. Ay dolunay veya yeniay evresinde olduğu zamanlar bu etki daha büyük olur ama yerkabuğuna etkisi fazla değildir. Okyanuslarda deniz yüzeyi 8-9 metre yükselirken, katı yer kabuğundaki etkisi 30-40 cm yöresindedir ve bu kayma sadece Ay'a doğru değil, her yönde olabilir. Jeologlar bu tedirginlik kuvvetinin yer kabuğunda yarattığı enerjinin, yerin mağma katmanındaki konveksiyon enerjisinin yanında çok küçük kaldığını ve depremlerin hemen kabukta değil yerin daha içinde meydana geldiğini söylerler. Ay ilkdördün evresinde olduğunda gelgit etkisi fazla değildir çünkü Güneş o etkiyi sönümlendirir. Japonya depremi bu gelgit etkisinin minimum olduğu bir tarihte meydana geldiğini unutmayalım.


Güneş, Dünya ve AY aynı hizada olduğu zaman gelgit kuvveti daha büyük olur.	Gelgit kuvvetinin minimum olduğu zaman ise Ayın ilkdördün ve sondördün evresdir. Japonyadaki depremi Ay'a bağlayanlara duyurulur.

Bizim insanımız medyada büyük depremler haberleri olduğunda veya ülkemizde deprem yaşandığında olaydan haberdar olur. Halbuki yeryüzünde yılda yaklaşık 500 000 deprem meydana gelmektedir ve bunların 100 000'i insanlar tarafından hissedilmektedir. Tüm depremlerin bir veritabanını tutan http://earthquake.usgs.gov/ siteye göre son yüzyılda meydana gelen depremler gözönüne alınıp bir istatistik yapıldığında yılda ortalama bir kez 8 şiddetinden daha büyük deprem meyadana gelmektedir. 7.0-7.9 aralığında meydana gelen depremlerin sayısı yılda 15 iken 6.0-6.9 aralığında 134'dür. Bu depremlerin oluş tarihleri bağlantısını verdiğim adresde bulunabilir. Bu çok şiddetli depremlerin tarihi ile Ay'ın yeniay ve dolunay tarihlerini karşılaştırdığımızda aralarında hiç bir korelasyon yani bağıntı olmadığını görürüz. Bizim ülkemizde olan depremleri de Kandilli Gözlemevinin sayfasından ( http://www.koeri.boun.edu.tr/scripts/lst1.asp ) takip edebilirsiniz ki günde yaklaşık 20 deprem olmaktadır.

Sözün özü, bu güzel gökyüzü olayını Cumartesi akşamı seyretmeniz. Güneş battığı sırada doğudan yükselen tepsi gibi Ay, herkesin ilgisini çekecektir. Sakın yanındaki parlak cisme uçan daire diye bakmayın o güzel halkası ile bilinen Satürn gezegenidir. Küçük bir teleskopla baktığınızda o güzelim halkayı da görebilirsiniz. Eğer bu sırada ülkemizde veya başka bir ülkede bir deprem olduysa bunun nedeni o güzel görünümlü Ay'ımız değil, yeryüzündeki kıtaların kayması sonucu oluşmuş bir olaydır, tesadüfen o güne, o ana rastlamıştır. Esen kalın, gökyüzü ile kalın.

Prof.Dr. Ethem DERMAN-Ankara Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri, Bölüm Başkanı

Küresel Isınma Bir Gök Olayı mı?

2011-03-01T11:50:00.019+02:00

Prof. Dr. Ethem Derman hocamın küresel ısınma dizisi sürüyor.

İlk notumda küresel ısınmanın her yıl arttığını gösteren verilere yer vermiştim. Bir hafta önce yayınlanan dünyanın 2010 ortalama sıcaklığına göre son 10 yılın en sıcak yılını yaşamışız. Peki tüm bu verilere karşın bu işe karşı çıkan gökbilimciler ve diğer bilim insanlarının savları nedir, bu yazıda da konuya açıklık getireceğim.

Ocak 2001 tarihinde açıklanan 2010 yılı ortalama sıcaklık değeri. Son 10 yılın en sıcaklarından biri daha. Değerlerin iki tanesi ABD'den biri İngiltere'den diğeri ise Japonya'dan. Böyle ölçümleri acaba sadece gelişmiş ülkeler mi yapıyor :)

Önce yayınlanan ortalama sıcaklık verilerine inanılmıyor. Nedeni de yeryüzünde ölçülen sıcaklıkların genellikle kent merkezlerinde ve havaalanlarında olduğu ileri sürülüyor. Bugün kentlerimiz birer ısı adası olmuş durumda, evler ve binalar çok iyi ısıtılmakta bu da kenti ısıtmaktadır. Gerçekten Ankara'ya ilk geldiğim 1980'li yıllarda kışın yağan kar yerden kalkmaz Tandoğan'da bile iki ay buz üstünde yürürdük. Son 10 yıldır Ankara'ya kar yağıp da 2 gün yerde kaldığı bile olmuyor. Karşı görüşte olanların ellerinde bir de çok güzel kanıtları var. Uydulardan yapılan sıcaklık ölçümleri.

Yeryüzüne çok yakın olan troposfer katmanının en altında ölçülen uydu sıcaklık verileri. Bu grafiğe baktığımızda da son yıllarda bir soğuma olduğunu görüyoruz. Yerde ölçülenler ile ters bir eğilim var.

Yukarıdaki grafikte atmosferin en alt katmanı olan troposferin de en alt sınırında uydular ile ölçtülen sıcaklık değişimlerini gösteriyor. 1979 yılından bu yana ölçülen bu değerlerin yeryüzü sıcaklığı olduğunu, o yüzden yerdeki meteoroloji istasyonlarında ölçülen sıcaklıkların kentlerin ısınmasından dolayı yerin ortalama sıcaklığı için doğru değer vermediğini savunuyorlar. Bu uydu verilerini destekleyen diğer bir kanıt ise meteoroloji balonları (radyosond) ile ölçülen sıcaklıklar. Balon ölçümleri uydu ölçümlerinden önce başladığı için ve birbiri ile gayet uyumlu olduğundan çıkan sonuç son yüzyılda ortalama sıcaklığın sadece 0.5 derece arttığıdır. Son 50 yılda sıcaklıkta bir değişim görülmediği halde bu süreçte atmosferde varolan karbondioksitin %70'i insan eliyle havaya katılmıştır. O zaman karbon dioksit ile ortalama sıcaklığın bir ilgisi olmaması gerekir.

Küresel ısınmanın insan eliyle olduğuna inanmayanların her veriye karşılık görüşleri var. Örneğin medyada sık sık kutuplardaki buzulların eridiği haberi geçer. Ama son zamanlarda uydular ile kutup buzlarının yüzey alanları ölçülüyor ve bu veriler uzay merkezlaerince yayınlanıyor. Onlara bakınca tam tersine buzul alanlarının pek değişmediği anlaşılıyor. Okyanuslardaki deniz yüzeyinin yükseldiği kabul ediliyor ama onunla ilgili görüşleri de var. Tüm bunlara karşın biz olayın gökbilimciler tarafına eğilmekte yarar görüyoruz.

Dalton minimumuna girerken 3. ve 4. çevrimlerin yapısı ile son 22. ve 23. çevrimin benzerliği dikkat çekici. Grafiğe geçirilmemiş olan 24. çevrimin ilk yılı da 5. çevrim ile uyum gösteriyor.

Son güneş etkinliği çevrimleri ile Dalton minimumundan önceki çevrimleri karşılaştıran grafik çok ilginç. Burada 23. çevrimi Şubat 2010'da bitmiş ama son bir yıldaki güneş leke sayısı aynı 5. çevrimi takip ediyor. Dolayısıyla yeni bir Dalton minimumu bizi mi bekliyor sorusu hemen akla geliyor.

Bu grafikte güneş çevrim uzunluğuna karşın o çevrimden sonraki yıllarda ölçülen ortalama sıcaklık görülmektedir. Eğer çevrim ne kadar uzun ise sıcaklık o kadar az olduğu görülüyor.

Diğer bir kanıt da bir güneş çevrimini uzunluğu ile ilgili. Daha doğrusu çevrim uzunluğu ile güneş etkinlik çevrimini takip eden ortalama sıcaklık arasında bir ilişki var ama bu ilişki o kadar sağlam değil. Benzer bir grafik yine çevrim uzunluğu ile ortalama sıcaklık değişim trendlerinin ne denli birbirine bağlı olduğunu göstermektedir.

Yıllara karşılık sıcaklık değişimi ve etkinlik çevrim uzunluğu beraber çizilmiş bu grafikte her iki değişimin de ne denli beraber gittiği görülmektedir. Özellikle son çevrimin 13 yıldan biraz daha uzun sürmesi acaba sıcaklığı o denli düşürecek mi?

İlk notumda uzun dönemli değişimlerin güneş etkinliğine nasıl bağlı olduğunu göstermiştim. Bu etkinlik ile sıcaklık değişimi arasında bir ilişki olduğu açık ama bunun bilimsel temeli uzun süre açıklanamadı. 1997 yılında Henrik Svensmark güneş sistemi dışından gelen ve gökada kozmik ışını denilen olayın iklimi değiştirdiğini ileri sürdü. Kozmik ışın deyince bugünlerde bol miktarda televizyonlarda gördüğünüz insanların “kozmik yiyecekler”den veya “kozmik içecekler”den söz ettiği aklınıza gelir ama bu gerçek kozmik ışın. Kozmik ışın, gökadamızdaki patlamalardan veya çarpışmalardan kaynaklanan enerjisi yüksek proton, atom çekirdeği veya elektron gibi atom altı parçacıklardır. Bu parçacıkları sayan gözlemevleri var. Bu sayımların leke etkinliği ile ters orantılı olduğu yani güneş etkinliğinin maksimum olduğu yıllarda kozmik ışın sayımının minimum, leke etkinliğinin minimum olduğu yıllarda da kozmik ışın sayımının maksimum olduğu biliniyordu. Güneş yüzeyinde manyetik alan şiddeti az olduğu zaman leke az olur ve güneş rüzgarı da yoğun olmaz. Bu ise gezegenlerarası manyetik alan şiddetini düşürür. İşte kozmik ışınları frenleyecek manyetik alan şiddeti zayıf olunca da kozmik ışınlar yer atmosferine kadar ulaşır. Svensmark'ın yaptığı yenilik atmosfere giren parçacıkların yere yakın bulut oluşumuna neden olduğudur. 2007 yılında bu kuramının ayrıntılarını yayınladığı bir makale ile açıklığa kavuşturdu.

Ölçülen kozmik ışın sayımı ile leke sayısının birbiri ile nasıl ters orantılı olduğu bu grafikte görülmektedir. Leke minimumda iken kozmik ışınlar daha fazla.

Yine 2007 yılında Nigel Calder ile baeaber yayınladığı kitabında güneş etkinliğinin iklim değişikliği üzerine etkisinin insan üretimi karbondioksitten daha fazla olduğunu ileri sürdüler. Son yüzyılda güneş etkinliğinin fazla olması nedeniyle kozmik ışınların yer atmosferine yeteri derecede ulaşmadığını dolayısıyla dünya ortalama sızaklığının arttığını bu kitapda dile getirdiler. Kozmik ışınların atmosferin alt katmanlarında bulut oluşumuna neden olduğunu da “SKY deneyi” ile kanıtladılar. Karşı görüşte olan bilim insanları aynı deneyi gerçekleştiremediklerini ileri sürerek kuramı eleştirdiler.

Gezegenler arası manyetik alan şiddetinin çevrim ile nasıl değiştiği bu grafikde verilmiştir.

Görüldüğü gibi küresel ısınma için ileri sürülen iki görüş de kavga etmeye devam ediyor. Tartışma henüz sonuçlanmış değil. Her iki görüşün de ileri sürdüğü kanıtlara tarafsız olarak bu iki yazımda yer vermeye çalıştım, ne kadar başarılı olduğumu bilmiyorum ama küresel ısınma nedenini sera gazlarına bağlayan birçok devletin ve medyanın oluşu ve benim de bir gökbilimci olmam nedeniyle Svenson'un kanıtlarının daha kuvvetli olduğuna inanıyorum.

Güneşte manyetik alan kuvvetli olduğunda gezegenler arası ortamda da manyetik alan kuvvetli olduğundan kozmik ışınlar yer atmosferine ulaşamaz. O zaman açık gökyüzü ve sıcak bir dünya demektir.

Güneşte etkinlik minimum olduğu zamanlar kozmik ışınlar yer atmosferine ulaşarak yere yakın bölgelerde bulut oluşumuna neden olmaktadır. O zaman da soğuk ve yağışlı bir dünya ile karşı karşıya kalıyoruz. Bulutlar Güneş'in bizi ısıtmasını önlemektedir.

Tüm bu tartışmaların bir de politik yanı ver doğal olarak. Bugün ABD, Kanada, İngiltere, Almanya, Japonyo gibi gelişmiş ülkeler küresel ısınma konusunda kıyameti koparıyorlar. Bunun nedeni olarak bu ülkelerde gelirin artık sanayiden değil teknolojiden kaynaklandığını dolayısıyla sanayi ile birlikte gelişmekte olan Çin, Türkiye gibi ülkelerin geri kalması için ellerinden geleni yapmaya çalıştıkları konusunda görüşler var. Eğer karbondioksit salınımını düşürmezse Kyoto anlaşmasındaki maddelerden dolayı ülkemizin milyarlarca dolar ödemek zorunda olduğunu ileri sürenler var. Ben poitikadan anlamam işin bilimsel yönüne bakarım. Küresel ısınma mı yoksa küresel soğuma mı önümüzdeki 5-10 yılda ortaya çıkacak, bakalım kim haklı?

Eski zaman iklimcisi Dansgaard buzul çekirdeklerindeki oksijen-18 izotopunu ve deutoryumu ölçerek daha önceki yıllarda sıcaklığın kuzey yarımkürede nasıl değiştiğini buldu. Grafikde sıcak ve soğuk dönemlerin nasıl değiştiğini görmektesiniz.

Prof.Dr. Ethem DERMAN-Ankara Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bölümleri Bölüm Başkanı

Küresel Isınma Kocaman Bir Yalan mı?

2011-02-01T11:35:00.036+02:00

Ethem Derman hocamın bu yazısı küresel ısınma ile ilgili olan tartışmaları içeriyor. Genel beklentinin tersine gökbilimciler önümüzdeki 5-10 yılda küresel soğuma olacağını ileri sürüyor. Nasıl mı?

Yeryüzünün ortalama sıcaklığı son yüzyılda hızla artmakta. Aşağıdaki grafiği NASA'nın bir birimi (Goddard Institute of Spaca Science, GISS) tarafından yayınlanmıştır. Bu grafiğe bakınca son 100 yıldaki artış çok belirgin olarak gözüküyor ve özellikle son 50 yılda artışın ivmesi daha da fazlalaşmış durumda. Bunun nedeni olarak son yüzyılda sanayi devriminin uç noktaya geldiği ve tüm sıcaklık artışının insan eliyle yapıldığı kabul ediliyor.

Son yüzyılda yer yüzünün ortalama sıcaklığı yaklaşık 1 derece artmıştır. Bu grafikte GISS'in yayınladığı veriler görülmekte.

O zaman önce bu küresel ısınmayı biraz mercek altında tutmamız gerekiyor. Özellikle sanayi fabrikaları atmosfere bol miktarda karbon dioksit (CO2) salmaktadır. Atmosferdeki karbon dioksit, metan ve su buharı gibi gazların miktarı arttığında üstümüzdeki battaniye biraz daha kalınlaşacak, güneşten gelen ısıyı yakalayacak ve küresel ısınma gittikçe artacak. İşte sera etkisi olarak bilinen bu olay gelecekte başımızı çok ağrıtacak.

Son 1500 yılda yapılan sıcaklık ölçümleri görülüyor. Termometre ile yapılan ölçümlerin hatası çok küçük ama dolaylı yollardan bulunan eski tarihlere ait sıcaklık değerlerinin hatası da büyük.

Bu küresel ısınma böyle devam ederse Dünya'mıza neler olur sorusunu sorduğumuzda bir felaket senaryosu ortaya çıkıyor. Bakın bilim insanları neler olacağını şöyle sıralıyor.

1) Kutuplardaki buzulların ve karların erken erimesi kuraklığa neden olacak ve çok ciddi su sıkıntısı çekilecek.

2) Deniz su seviyesinin yükselmesi bir çok kıtada kıyılarda ciddi seller meydana getirecek.

3) Deniz yüzey sıcaklığının artması kasırga ve hortumların tetikleyicisi olacak ve yer yüzünde birçok noktada bu doğa olayı ile savaşmak zorunda kalacağız.

4) Ormanlar, çiftlikler ve kentler yeni belalar ile tanışacak, sinek kaynaklı hastalıkların sayısı artacak.

5) İklimler değiştiği için ilkbahar erken geliyor, kışın sıcaklıklar artıyor, hayvanların göç dönemlerine etki edecek.

6) İşte bu iklim değişiklikler ve yaşamın bozulması birçok bitki ve hayvan türünün yok olmasına neden olacak. Daha bir çok senaryo var, hatta 2050 yıllarında yaşamak olanaksız olacak diyen dahi var.

Grafiğin y-eksenindeki 0 değeri o dalgaboyunda ışığın soğurulmadığını, 1 değeri ise tamamen soğulduğunu gösteriyor. Kırmızıöte ışınımı soğuran temel gazlar su buharı ve karbon dioksit. Oksijen ve ozon ise Güneş'den gelen kısa dalgaboylu (örn. morötesi) ışınımları soğurur. En alt sekmede ise atmosferde soğurulan bu ışınların toplamı görülmekte.

Peki bu gazları kim üretiyor diye sorduğumuzda en fazla yer altından çıkarılan petrol, kömür gibi fosil yakıtların yanması sonucu bol miktarda karbon dioksit salınmaktadır. Bunlara örnek olarak da kömür, petrol kullanan enerji santralleri ve otomobilleri hemen sayabiliriz. Ormanların yanması da atmosferi çok etkileyen olgulardan biridir. İşte son günlerde sık duyduğumuz rüzgar gibi yenilenebilir kaynaklardan enerji elde edilmesi, elektrik ile çalışan otomobillerin piyasaya çıkışı dünyamızı olası ölçüde küresel ısınmadan korumak içindir.

İklimbilimciler küresel ısınma için gelecekte ne olacağına dair senaryolar üretmektedirler. Bunların en kötü olanları A, en hafif olanı ise C harfi ile sembılize edilmektedir. Grafikte 2050 yılında başımıza ne geleceği gösterilmektedir.

Küresel ısınma sorunu ile bir çok devletler yakından ilgilenmektedir. Atmosfere salınan gazları azaltmak için bir çok önlemler almaya çalışmaktalar. İklim değişikliği ile ilgili uluslararası iki düzenleme var. Birincisi “İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi”, diğeri ise “Kyoto Protokolü”. İlk sözleşmede 190 ülke ve Avrupa Birliği taraf. Ülkemiz bu sözleşmeyi uzun müzakereler sonucu 2004'de taraf oldu. İkinci sözleşmede ise 167 ülke ve AB taraf. Bu sözleşmelerde ne kadar karbon dioksit salması yapıyorsun ona bakılıyor. Türkiye kişi başına karbon dioksit üretmede 75. Bu sözleşme bir takım sayılara bağlı olarak bazı ülkelerin salınımını azaltmasını, bazılarının ise hala belirli bir hakkı olduğunu ortaya koyuyor. Doğal olarak ülkemiz her zaman olduğu gibi birinci sınıfta ve 2009 yılında bu protokölü de imzaladık. Bu imza ülkemize büyük yük getirmektedir. İnternetde bu konuda bol miktarda türkçe döküman bulabilirsiniz.

Küresel ısınmanın belirgin kanıtlarından biri :)

Tüm bu olaylar başkan Clinton döneminde ve onun bilim danışmanı AlGore ile başladı. Bu harekete veri sağlayan da meteoroloji ve iklimbilim çalışan bilim insanlarından gelmektedir, yani olay gayet bilimseldir. Çağdaş aletler ve uydular kullanılmaktadır. Gördüğünüz gibi tüm ülkeler bu küresel ısınma denilen canavarla savaşırken gökbilimciler bu konunun ters tarafında durmaktadırlar, zaten her zaman terstirler ya. Onlara göre yeryüzünde meydana gelen, hem kısa hem de uzun dönemli iklim değişiklikleri insan eliyle değil doğal bir takım gökyüzü olayları ile ilişkilidir. Bu konuda bir çok çalışma var ve bunları sırasıyla anlatmaya çalışacağım ama “küresel ısınma” kavramını son yüzyılda daha çok sanayi devrimine yani atmosferde başta karbondioksit olmak üzere sera gazlarına bağlayan söylemleri de sakın unutmayınız.

2009 yılında biten 23. çevrim ve yine o yıl başlayan 24 çevrime ilişkin bilim insanlarının tahminlerini görüyorsunuz. Bu grafik NASA tarafından yayınlanır ve gözlenen veriler sürekli güncellenir. 24. çevrim için bekleniler en azından 5-6 kez değiştirilmiştir. Önümüzdeki yıllarda güneş etkinliği çok düşük olacak.

Güneş bazı zamanlarda yüzeyindeki manyetik alan şiddetini ve lekelerin sayısını artırır, müthiş patlamalar olur. Bu duruma “Güneş Etkinliği” diyoruz. Etkinliğin minimum olduğu ardışık iki minimum arasındaki zaman da “Güneş Etkinlik Çevrimi” diyoruz. Çevrim dememizdeki neden tam dönemsel olmayışıdır. Bunun değeri her etkinlikte değişir ama ortalama 10.7 yıldır, çoğu zaman yuvarlar 11 yıl deriz. Etkinliği saptamak için bir çok yöntem kullanılır ve hepsi de birbiri ile uyumludur. Galileo teleskobu bulduğundan bu yana Güneş üzerindeki lekeler sayılmakta ve bunların sayısının değişimi diğer yöntemler gibi bize etkinliği çok güzel göstermektedir.

400 yıllık güneş leke gözlemlerinin sonuçları bu grafikte görülmektedir.

1645-1715 tarihleri arasında çok az leke gözlenmiştir. Bu aralığa Maunder minimumu denir. İşte bu aralık küçük buz çağı olarak bilinir. O tarihlerde özellikle kuzey Amerika ve Avrupa çok sert kışlar yaşamıştır. Özellikle 1708-09 kışı en soğuk günlerin saptandığı kıştır ve buzullar Paris'e kadar inmiştir. Bu durum ise bize Güneş etkinliği ile iklim arasında bir ilişki olduğunu söyler. Bilim söylentilere dayanamazdı ama hemen arkasından bilimsel veriler geldi. Ağaç halkalarındaki karbon-14 (C14) ölçümleri de Maunder minimumunu kanıtladı.

C14 ölçümlerinden elde edilen ve Galileo'dan önceki yıllarda meydana gelen leke minimumları bu grafikte verilmektedir.

C14 izotopu, atmosferin üst katmanlarındaki Azot-14'ü (N14) kozmik ışınların bombalaması sonucu N14, Beta-bozulmasına uğraması sonucu oluşur ve arkeoleoglar buldukları eserlerin yaşlarını bulmak için bu izotpu çok kullanırlar. Atmosferdeki C14 bolluğundaki değişim güneş etkinliğindeki değişim ile uyumludur. Güneş etkinliğinin yüksek olduğu zamanlarda C14 üretimi düşüktür. Bunun nedeni de güneş rüzgarlarının kozmik ışınlara karşı durmasıdır. C14'deki bu değişim bir çevrim boyunca sadece ortalama bolluğun %1'i kadardır. Bu ölçümler ayrıca 1450-1540 yılları arasında Spörer, 1790-1820 yılları arasında biraz daha az önemli olan Dalton minimumlarının varlığını göstermiştir. Son 10000 yıla baktığımızda, C14'ün 7000 yıl önce bol olduğunu ve 1000 yıl öncesine kadar da azaldığını görüyoruz.

Son 150 yılda meydana gelen sıcaklık, karbon dioksit ve güneş leke sayımındaki değişimler aynı grafikte verilmiştir

Buraya kadar yazdıklarımdan çıkan sonuç birbirine rakip iki görüşün olduğunu ileri sürüyor. Birincisi son yüzyılda meydana gelen, insanoğlunun neden olduğu ve iklimbilimciler ve meteoloji uzmanlarının savunduğu, diğeri ise binlerce yıl öncesine dayanan ve bunun sadece doğal bir gökyüzü olayı olduğunu ileri süren gökbilimcilerin kuramı. Yazı uzadığı için burada keseyim ve bir sonraki notumda gökbilimcilerin ortaya koydukları bilimsel kanıtları tek tek sizlere sunacağım. Şimdilik şunu yazabilirim ki önümüzdeki 5-10 yılda gökbilimciler KÜRESEL SOĞUMA yani küçük bir BUZUL ÇAĞI bekliyorlar.

Prof. Dr. Ethem DERMAN, Ankara Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı

Dünya Dönmekten Yoruldu mu?

2011-01-22T16:20:00.010+02:00

Ethem Derman hocamızın yeni yazısı...

Gökbilimciler, yerin yörüngesinin elips olmasından dolayı yalancı bir Güneş tanımlarlar ve buna göre bir güne “ortalama güneş günü” derler ve bu gerçek güneş gününden farklıdır. O nedenle öğlen ezan zamanı bazen 12'den önce bazen de sonradır, çünkü namaz zamanı gerçek güneşe göredir. Bir ortalama güneş günü tam 86400 saniyedir. Bugünkü bir saniye 19. yüzyıldaki bir saniyeden birazcık daha uzundur. O nedenle her iki saniyeyi eşitlemek için 1972 yılından bu yana artık saniye eklenmektedir. Peki bunun nedeni nedir? Ay'ın yere uyguladığı gelgit etkisinden dolayı Dünyamızın ekseni etrafındaki dönüşü gittikçe yavaşlamaktadır.

Yerin ekseni etrafında dönmesi atom saatleri ile ölçülmekte ve çok duyarlı bulunabilmektedir.

Bir gökcisminin dönme dönemi çok uzaktaki bir gökcisminden bakıldığında doğru olarak anlaşılır. Yer için gökbilimciler buna yıldız günü derler ve ortalama güneş gününden daha kısadır, değeri 86164.0989 saniyedir. Yahur her gün kullandığımız değerler ile bir ortalma güneş günü 24 saat iken yıldız günü 23sa56dk04sn.0989'dir. İki günün birbirine eşit olmamasının nedeni yerin bir gün boyunca Güneş eyrafındaki hareketidir. Bunu şu şekilde de açıklayabiliriz. Yerin açısal hızı saniyede (7.2921150 ± 0.0000001) ×10−5 radyandır. Bunu dereceye çevirip 86400 (ortalam güneş günü) ile çarptığımızda bir günde 360.9856 derece döndüğü ortaya çıkar. Buradan da anlarız ki güneş günü daha uzundur.

Dünyamızın dönme yönü

Kutuplarda dönmenin yönü

1999-2010 yılları arasında ortalama güneş gününün yıllık ortalama uzaklığı 8640 saniyeyi geçmiştir. Bu değer 0.25 ile 1 milisaniye arasındadır. Bir milisaniye, saniyenin binde biridir. Bu değer hen güneş hem de yıldız gününe eklenmelidir. Bunları nasıl ölçüyorlar diye hemen merak ettiniz değil mi? 1700'lerde bir saniye bir ortalama güneş gününün 1/86400 olarak tanımlanmıştır ama 1900'lerin ortasında yerin dönmesinin standart zamanı vermekte yetersiz olduğu görülmüştür. 1967 yılında yılında saniye Sezyum-133 atomunun salınımına göre tekrar tanımlanmıştır. Uluslar arası Atomik Zaman adlı bir kuruluş yeryüzüne dağılmış 70 ulusal labaratuardaki 200 den fazla atomik saatin koordinasyonunu sağlar. Bunların verilerini toplar, uydular kullanarak verileri kıyaslar ve analiz ederek sonuca varır.

Ay'ın gel-git etkisi başta olmak üzere bir çok etkiden dolayı dünyamız bir yüzyılda ortalama olarak 1.7 milisaniye yavaşlamaktadır. Gel-git etkisinden dolyı 2.3 milisaniye yavaşlarken kutuplardaki buzulların bazı zamanlar tekrar toplanmasından dolayı da 0.6 saniye hızlanmaktadır. Bu nedenle toplam olarak bir yüzyılda 1.7 milisaniye çıkmaktadır. Fred Çakmaktaş'ın yaşadığı taş devri bunda 3 milyon yıl önce ise o zaman bir günün uzunluğu sadece 51 saniye daha kısaydı ama 4.5 milyar yıl önce yer ilk oluştuğunda bir günün uzunluğu ne kadardı diye baktığımızda 2.75 saat çıkar ki bazı kaynaklar 5 saatde bir döndüğünü ileri sürerler.

Ay'ın tedirginlik etkisi ile gel-git etkisi dolunay ve yeniay evresinde büyüktür.

Ay ilkdördün ve sondördün evresinde iken gelgit yine vardır ama çok azdır. Nedeni de hem Güneş hem de Ay'ın uyguladığı kuvvetleri birbirini hafif de olsa yok eder.

Biraz daha matematik yapalım mı? Yerin kendi ekseni çevresinde dönme hızını yukarıda verdik. Ekvatordaki hızını, yarıçapı biliyorsak ki 6 378 137 metredir, çok basit bir şekilde bulabiliriz. Çıkacak olan değer saatde 1674.4 kilometredir. Bu hız uçaklarda bile yok. Eğer bu hızda giden bir arabamız olsa, Ankara İstanbul arasını 16 dakikada alabiliriz. Bu ekvatordaki hız, siz ise farklı bir enlemde yaşıyorsunuz, peki sizin hızınız nedir? Sadece ekvatordaki hızı enleminizin cosinüsü ile çarpmanız yeterli. Bu da bize kutuplarda (enlem 90 derece) hızın sıfır olduğunu gösterir.

Dünyanın dönme hızının değişimine neden olan iki olayın sözünü ettik. Bu olaylar dünyanın açısal hızını neden değiştiriyor? Bu konuyu anlamak için bir cismin açısal momentumunu korunum ilkesini bilmek gerekiyor. Yazımızın konusu bu değil ama kısaca söz etmek gerekirse açısal momentumun içinde kütle vardır ve o cismin içindeki kütle dağılımı çok önemlidir, bu parametredeki bir değişim açısal hızdaki değişime karşıt gelir toplam açısal momentum sabit kalır. Bugün yapay uyduların yardımıyla yapılan lazer uzaklık ölçüm verilerinden anlıyoruz ki yerin basıklığı azalıyor. Buzul devrinde kutuplarda çok miktarda buzul birikti ve altındaki kara parçasını bastırdı, daha düşük enlemlere sürükledi. Fakat 10000 yıl önce başlayan buzulların erime süreci sonucu henüz hidrostatik dengeye gelmemiş dünyamız tekrar kendine gelmeye çalışıyor. Kutup yarıçapı artarken ekvator yarıçapı azalmaktadır. Bu durum ise dünyanın hızlanmasına neden oluyor.

Daha da ilginci her deprem sırasında da yerin dönmesi değişiyor. Deprem sırasında meydana gelen yer kabuğundaki levha hareketleri veya deniz seviyesinin yükselmesi, çok küçük de olsa kütle dağılımına etki ediyor. 2004 yılında Sumatra'daki 9.1 şiddetindeki deprem sırasında ki tsunami olayını o zaman öğrenmiştik, yerin dönmesi 6.8 mikrosaniye, 2010 yılında Şili'de meydana gelen 8.8 şiddetindeki deprem sırasında da 1.26 mikrosaniye hızlandı. Bir mikrosaniyenin de saniyenin milyonda biri olduğunu unutmayalım. Bunların dışında çok daha küçük etkileri olan meteorların düşmesi ile yer kütlesinin artması gibi diğer olaylara değinmeyelim.

Dönme hızının yavaşlaması yani gel-git etkileri hepsinden büyüktür ve yer yavaşlamaya devam ediyor, bugün de gelecekte de. Peki gelecek için gök mekanikçiler ne söylüyor? Dünya duracak mı? Bu konu yani Ay'ın uyguladığı çekim kuvveti sonuçkarı bugün matematik olarak kesin kanıtlanmıştır. Dünya o kadar yavaşlayacak ki en sonunda bir günün uzunluğu Ay'ın yörünge dönemine eşit olacak. Bu durumda Ay yeryüzünde belirli bir noktanın üzerinde sürekli asılı kalacak, aynı bugün Türksat gibi televizyon uydularının yörüngesine benzeyecek Ay'ın yörüngesi. Fakat bu süreç o kadar hızlı değil, yani gün uzunluğunun bir takvim ayı olması önümüzdeki 4.5 milyar yılda dahi meydana gelmeyecek. Yaklaşık 2.1 milyar yıl sonra Güneş ışınımı artacak ve okyanuslar buharlaşacak, dolayısıyla gel-git etkisi önemini yitirecek. 4.5 milyar yıl sonra zaten Güneş evrimleşip bir kırmızı dev yıldız haline geldiğinde hem yer hem de Ay yok olacak.

Yaklaşık 4.5 milyar yıl sonra Güneş'in çapı çok büyüyecek ve yeri içine alacak. Belki de ışınımı da arttığı için yeri uzaklara sürükleyebilecek.

Yerin dönmesi ile ilgili insanların çeşitli soruları oluyor. Onları sıralayıp yazımızı bitirelim.

1.Dünya bugünkünden daha hızlı dönse ne olur?
2.Dünya'nın dönmesi bugün dursa ne olur?
3.Dünya'nın dönmesinin nedeni nedir?
4.Küresel ısınma yerin dönmesini yavaşlatıyor mu?
5.Yerin bu kadar hızlı dönmesini neden hissetmiyoruz?
6.Yer saat yönünde mi yoksa aksi yönde mi dönüyor?
7.Doğudan batıya doğru değil de batıdan doğuya doğru dönse ne olur?
8.Yer madem bu kadar hızlı dönüyor uçak hangi yolu daha hızlı gider? Ankara'dan Newyork'a mı yoksa Newyork'dan Ankara'ya mı?

Soruların sayısını artırmak olası fakat bu soruları yanıtlamaya çalışmanız daha da önemli. Bu konulara kafa yoran insanlar özellikle son soru ile daha çok ilgilenmişlerdir. İnternetde tüm bu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz, zamanım olursa bir ara ben de yanıtlarım.

Prof. Dr. Ethem DERMAN-Ankara Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bilimler Bölüm Başkanı

Keşfedilen İlk Çift Yıldız: Mizar ve Alcor

2010-12-31T00:14:00.008+02:00

Prof. Ethem Derman* hocamızın kaleme aldığı yazı dizisi yayınını sürdürüyoruz. Ethem hocamız bu yazısında Büyük Ayı takımyıldızını ve bu bölgedeki Mizar-Alcor çiftinin süregelen keşif hikayesini anlatıyor. Eğlenceli ve bilgilendirici bir yazı.

Büyük Cezve'nin sapının ortasındaki yıldızın adı Mizar'dır. Eskiden yaşlılarımız bu takım yıldızı Büyük Cezve diye öğretirlerdi ama ona şimdi Büyük Ayı takımyıldızı diyoruz. Gelişmiş ülkelerde de hem büyük Ayı hem de Büyük Kepçe olarak bilinir. Işık kirliliğinin en yoğun olduğu yerlerde dahi 7 yıldızı ile göz kamaştıran bu takımyıldıza isnat edilen masal ile başlayalım yazımıza.

Büyükayı takım yıldızının şematik gösterimi. Bazı eski kitaplarda ayının kuyruğu ile başı yer değiştirir; ama son zamanlarda en çok kabul göreni bu gösterim.

Masalımız uzun, çok uzun zaman önce başladı. Öykümüzün geçtiği yerde büyük, kirli ve problemli bir ayı varmış. Bu ayı günlerini bir köyden diğerine giderek geçirirmiş. Gittiği yerlerdeki her şeyi kırıp döker ve yüzlerce insanı öldürürmüş. Herkes bu ayıdan nefret edermiş ve onu avlayıp öldürmek için çok çaba harcamışlar fakat hiçbiri onu avlamayı başaramamış. Sonunda insanların o kadar gözü dönmüş ki tüm dünyadan en iyi avcıları aramaya başlamışlar ve buldukları ile anlaşmaya varmışlar. Eğer bu ayıyı öldürürlerse avcılara büyük bir servet ödemeye söz vermişler. Hemen av başlamış ve avcılar ayıyı bulmuşlar. Ayılar çok akıllı hayvanlardır, yetenekli avcıların bir araya gelerek intikamlarını almak için kendisini öldürmeye çalıştıklarını hemen anlamış. En akıllı şeyi yaparak koşmaya başlamış. Avcılardan arkasından gözleri dönmüş bir şekilde günlerce, haftalarca takip etmişler. Ayı aniden gökyüzüne atlamış, bugün dört parlak yıldızla simgelenir. Fakat avcılar da ayıyı takip ederek arkasından gökyüzüne atlamışlar, cezvenin sapındaki üç yıldız da avcıları simgeler. Sonunda avcılardan biri ayıyı ok ile vurarak yaralamış. İşte her sonbaharda ayının yarasından birkaç damla kan aşağıya düşerek yaprakları renklendirir.

Çok iyi bildiğiniz Büyük Ayı takımyıldızını oluşturan yıldızların isimlerini görebilirsiniz.

Konumuz büyük ayı olsaydı daha yazacak çok şey vardı ama biz cezvenin sapının ortasındaki Mizar yıldızı ile ilgiliyiz. Çok karanlık bir noktadan bu yıldıza gözünüzle baktığınızda onun bir çift yıldız olduğunu görebilirsiniz yani yanında bir tane daha yıldız vardır. Eski araplar bunu çok kolay görmüşler ve bu çifti “At ve Sürücüsü” olarak düşünmüşlerdir. Görme gücünüzü denemek istiyorsanız bizden 78 ışık yılı uzaklıktaki Mizar'a bakmanız önerilir çünkü eskiden de askerlerin gözlerini test etmek için de yine Mizar kullanılırmış. Güzel ve karanlık bir gecede bu deneyi yapabilirsiniz. Mizar'ın bu arkadaşının adı da Alcor'dur.

Mizar ve arkadaşı Alcor teleskop bulunduktan sonra çok daha ayrıntılı incelenmiştir ve 1617 yılından 2009 yılına kadar ilginç bulgular elde edilmiştir. Galileo'nun öğrencisi Benedetto Castelli ona teleskopla bakan ilk kişi olmuştur. Mizar ve Alcor teleskopla bulunan ilk görsel çift yıldız olmuştur. Daha sonra Galileo bu çift yıldız hakkında ayrıntılı kayıtlar tutmuştur. Parlak olan Mizar 2.23 ve sönük Alcor ise 3.99 kadir parlaklığındadır ve aralarındaki uzaklık 11.8 yay dakikasıdır. Unutmayalım gökyüzünde iki yıldız arasındaki uzaklık bir yaydır ve açı birimi cinsinden ölçülür.

Sevgili Uğur İkizlerin albümünden alınmış bir Mizar-Alcor çiftinin görüntüsü. Kendi yaptığı 15 cm'lik teleskobu ile alınmış bu fotoğrafta yazımızda geçen üç önemli yıldızı görüyorsunuz.

Görsel çift yıldız kavramı geçince sizlere gökbilimde genel olarak üç çeşit çift yıldız olduğunu anlatmam gerek. Çekimsel olarak birbirine bağlı ve her iki bileşenini de teleskopla gördüğümüz çiftlere “görsel çift yıldız” deriz. Teleskopla iki yıldızı birbirine çok yakın görürüz ama çekimsel olarak birbirine bağlı değilse yani biri diğerinden çok uzakta ama izdüşümleri birbirlerine yakınsa bunlara da “optik çift yıldız” adı verilir. Yani aslında bunlar gerçek bir çift yıldız değil, görünüşte öyle gözükürler. Birbirine çok yakın olduğu için teleskopta tek yıldız olarak gözükmesine karşın çift olan çok sayıda çift yıldız vardır. Bunları, bileşenlerin kütle merkezi çevresindeki hareketlerini Doppler olayı ile saptayabildiğimizden bunlara da “tayfsal çift yıldız” deriz. Yörünge düzlemi görüş doğrultumuzda olan ve hareketleri sırasında geomerik olarak birbirini örterek ışığı değişen “örten çift yıldızlar” aynı zamanda birer tayfsal çiftlerdir.

1650 yılında bir italyan gökbilimci aynı zamanda katolik bir papaz olan Giovanni Riccoli, Mizar'ı incelerken aslında onun da görsel bir çift yıldız olduğunu buldu ve parlak olanı Mizar A ve sönük olanı ise Mizar B adı ile bilinir. Parlaklıkları sırasıyla 2.27 ve 3.95 kadirdir. Aralarındaki uzaklık 14.4 yay saniyesidir ve Mizar'ın uzaklığını bildiğimizden bu açıklık en az 500 gök birimidir (GB). 1 GB'nin 150 milyon km olduğunu bildiğimize göre Kepler'in üçüncü yasasından bu görsel çift yıldızın dönemini hesapladığımızda en az 5000 yıl olduğunu buluruz. Bu da biz yaşadığımız sürece bu yıldızların ortak kütlr merkezi çevresindeki hareketlerini göremiyeceğimiz anlamına gelir. Mizar'ın bir çift yıldız olduğunu Castelli göremedi diye merak edersek Galileo'dan itibaren çapı daha büyük teleskoplar yapıldı. Teleskobun çapı ne denli büyük ise gökyüznde birbirine daha yakın görsel çift yıldızları ayırt edebilir. Dolayısıyla yıllarca bir çift yıldız olarak bilinen Mizar ve Alcor'un aslında bir üçlü olduğu anlaşıldı.

Mizar ile Alcor'un arasında kalan 8. kadirden bir yıldız var, bunu Sevgili Uğur İkizler'in çektiği fotoğrafta da görmek olası. Bu yıldızın adı “Sidus Ludoviciana” veya “Ludwig'in Yıldızı”dır. Böyle sönük yıldızlara genellikle bir ad verilmez, dolayısıyla bu da nereden çıktı diye araştırdığınızda Castelli 1616 yılında bu yıldızı kayıtlarında göstermiş olduğunu ama ününü 2 Aralık 1722 tarihinde aldığı görülüyor. Geisen kentinde matematik ve teoloji profesörü olan Johann Georg Liebknecht bu yıldızı tekrar keşfediyor. O akşam büyük güzel teleskobu ile Mizar ve Alcor'a bakarken birdenbire bu yıldızı görüyor ve onun yıldızlar arasında hareket ettiğini sanıyor. Bu da olsa olsa bir gezegen olur diyerek ona kralının adını veriyor. Bu bir yağcılık değil, o zamanların bir kuralı. Gezegen olsa tutulma düzleminde olması gerekir, daha önemlisi yıldızlar arasında hareket etmesi gerekir, doğal olarak gezegen olmadığı anlaşılıyor ama ismi üstünde yadigar kalıyor. Bugün Ludwig yıldızının 400 ışık yılı uzaklıkta olduğunu biliyoruz ve Mizar-Alcor çifti ile hiçbir ilişkisi yok. Liebknecht'in bu konuda yazdığı küçük kitapçık meslektaşları ve öğrencileri arasında sanırım alay konusu olmuştur.

Burada Mizar A ve B ile Alcor arasındaki uzaklık ve yıldızların parlaklıkları gösterilmiştir. En önemlisi Ludwig yıldızını da görmekteyiz.

13 Kasım 1889 tarihinde Harvard Gözlemevi müdürü Edward C. Pickering, Mizar A'nın hemen hemen aynı parlaklıkta iki bileşenden meydana geldiğini bir gökbilim konferansında duyurdu. Bu keşfin altında yatan bilimsel gözlem uzun zamandır bu yıldızın alınan tayflarıydı. Tayfta her çizgi çift gözüküyordu ve birbirlerine göre yer değiştiriyordu. Bu ise gözlenen cismin tek değil çift olduğunun bir göstergesiydi ve tayfsal olarak ilk bulunan çiftti. Dönemi 20.5 gün olan bu tayfsal çift yıldız ile bizim grubun sayısı birden dörde yükselmişti.

1908 yılında Potsdam gözlemevinden Hans Ludendorff ve Yerkes Gözlemevinden Edwin B. Frost birbirlerinden bağımsız olarak Mizar B'nin de tayfsal bir çift yıldız olduğunu keşfettiler. Bu yıldızın tayfında sadece bir yıldıza ait soğurma çizgileri görülüyordu bu ise diğer bileşenim çok sönük olduğunun kanıtıydı. Yörüngesel hareket Mizar A çiftine göre çok daha yavaştı. İlk bulgulara göre 175 gün olduğu ileri sürülmüştü ama 1961 yılında Helmut Abt dönemin hemen hemen iki kat, yani bir yıl olduğunu gösterdi. Sayı böylece beşe çıkmıştı.

2009 yılının Aralık ayında Rochester Üniversitesinden bir grup araştırmacı Alcor'un bir çift yıldız olduğunu buldu. Aslında bu grup Alcor'un bir ötegezegeni var mı diye bir araştırma başlatmıştı. Yöntemleri gayet basitti. Alcor'un CCD ile alınan yüksek ayırma güçlü fotğraflarında görüntünün kenarlarında meydana gelen saçılmaları veri işleme tekniği ile temizleyip orada bir gökcismi var mı yok mu ona bakıyorlardı. Bu yöntemi bir çok parlak yıldızda denemişlerdi. Evet sönük bir cisim vardı ama bu bir ötegezegen değil bir yıldızdı ve onu artık Alcor B olarak biliyoruz. Sonuçta Alcor'un da görsel bir çift yıldız olduğu anlaşılmıştı. Grubun sayısı böylece altı olmuştu.

Şimdi gelelim en önemli soruya. Eskiden bu yana görsel bir çift olduğu bilinen Mizar ve Alcor gerçekten çekimsel olarak birbirine bağlı mıdır? Hipparcos uydusu ile yapılan gözlemler Mizar ve Alcor'un bize olan uzaklıklarını 78.1 ve 81.1 ışık yılı olarak vermiştir. Aradaki fark 3 ışık yılıdır ve bu çok büyüktür. Fakat verilen ölçüm hatalarını gözönüne aldığımızda yıldızlar birbirlerin 0.7 ışık yılı yakınında olabiliyor. Bazı gökbilimciler ölçüm hatalarının daha büyük olduğunu ve her iki yıldızın da Güneş'den hemen hemen aynı uzaklığa sahip olduğunu ileriye sürüyorlar. Eğer bu sav doğru ise iki yıldızın 0.27 ışık yılı ayrıklığında ve yörünge döneminin 750 000 yıl olduğu kabul edilmektedir. Bu tezin anlamlı olmasının bir nedeni de gözönüne aldığımız bu iki yıldızın yine büyük ayıdaki 20 yıldızla beraber aynı uzay hareketini göstermesi ve aynı kimyasal bolluğa sahip olması bize bunların tek bir yıldızlararası buluttan meydana geldiğini göstermesidir.

Görsel çift yıldız olmasından şüphe edilmesinin nedeni Alcor'un Mizar çevresindeki uzay hareketlerindeki düzensizlikten kaynaklanıyordu. Rochester grubu Alcor'un tek değil de çift olması dolayısıyla bu uzay hareketini yaptığını ortaya koydu ve bu müthiş ikilinin çekimsel olarak birbirine bağlı olduğunu bir anlamda kanıtladı.

*Ethem Derman, Ankara Üniversitesi-Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü.

Gökadanın da Yamyamı Olur mu?

2010-12-22T10:49:00.010+02:00

Ethem Derman hocamızın hazırladığı 3. yazı başka bir gökadadan Samanyolu'na katılan ve gezegeni olduğu belirlenen yıldız ve yıldız akıntılarıyla ilgili.

Geçenlerde güzel bir bilimsel haber vardı. Bu haber ile ilgili başlıklar ise şöyleydi; “İlk Defa Başka Bir Galakside Bir Gezegen Keşfedildi” veya “Samanyolu Dışında Gezegen Keşfedildi”. Haberin içeriğini okuduğunuzda ise bulunan gezegenin bizim Samanyolu'nun içindeki bir yıldızın çevresinde döndüğünü anlıyorsunuz. Daha ileri gittiğinizde ise bu yıldızın başka bir gökadada oluştuğunu, daha sonra o gökada ile Samanyolu'nun çarpışması sonucu yıldız artık bizim gökadamızın üyesi oluyor. Neden bu yıldızı yemiş bizim Samanyolu da ona yamyam diyorlar? Peki Samanyolu kaç tane gökada ile çarpışmış olabilir, gökbilimciler bunu nasıl anlıyorlar, merak etmediniz mi? Önce konuya uzun bir giriş yapalım.

Çarpışan gökadalara çok güzel bir örnek.

Gözlenebilir evrende 170 milyar gökada olduğu istatistik olarak ortaya konuluyor. Gökadaların çoğunun çapı 3000 ila 300 000 ışık yılı (IY) arasında ve birbirlerinden milyonlarca IY uzaklıkta. Gökadalar arasındaki uzayda, yoğunluğu bir metreküpte bir atomdan az olcak şekilde çok ince bir gaz var. Gökadaların büyük çoğunluğu kümeler halinde bulunuyor, daha büyük gruplar ise süperküme olarak bilinir. Süperküme gökadalar şimdilik konumuzun dışında. Konumuzun dışında olan diğer bir olgu ise bu gökadaların kütlelerinin %90'nın kara madde olması.

Gökyüzünde gördüğümüz ve Samanyolu adını verdiğimiz parlak kuşağın çok sayıda yıldızdan oluştuğunu tarih de İbn-i Heysem (965 - 1040) ve El-Biruni (973 – 1051) gibi bilim insanları söylemişlerse de Galileo teleskobu ile bunu kanıtlamıştır. Bugün biliyoruz ki gökyüzünde gördüğümüz tüm yıldızlar Samanyolu gökadasının birer üyesi. İçinde yaklaşık olarak 200 milyardan fazla yıldız barındıran bu gökada spiral yapıdadır ve ekseni çevresinde dönme hızı saniyede 250 km'dir. Samanyolu saniyede yaklaşık 600 km hızla Suyılanı takımyıldızı doğrultusunda hareket etmektedir. Bu hızı düşündüğümüzde Dünyamızın günde 52 milyon km yol katettiğini anlarız. Ne denli hızlı giden bir uzay arazının üzerindeyiz bir düşünsenize. Güneş sistemimiz, çapı 100 bin IY olan Samanyolu'nun merkezinden 28 bin IY uzaklıktadır.

“Yerel Grup” adı verilen gökada kümesi, içinde bizim Samanyolunu barındıran kümedir. Bu küme yaklaşık 30 gökada barındırır ve kütle merkezi Samanyolu ile Andromeda gökadası arasındadır. Grubun diğer üyeleri bu iki gökadadan oluşan alt grupdan çekimsel olarak ayrılırlar. Kümenin çapı yaklaşık 10 milyon IY'dır. Toplam kütlesi 1.29 trilyon Güneş kütlesidir. Yerel grup, Virgo süper gökada kümesinin bir üyesidir. Bu grup içinde kütlesi en büyük olan iki gökada Samanyolu ve Andromeda'dır ve her ikisi de spiral yapıdadır. Her iki gökadanın da uydu gökadaları vardır aynı Jüpiter'in uyduları olduğu gibi. Samanyolu'nun uydu gökadaları Çizelge 1'de görülmekedir. Bu çizelgeye baktığımızda 14 tane uydu gökadası olduğunu görüyoruz, henüz gözlenmiş ama tüm gökbilimcilerden onay almamış 10 tane daha var üstelik.

Çizelge 1. Samanyolu'nun çevresindeki uydu gökadaların listesi

Bu kadar girişten sonra son olarak cüce gökadanın tanımına bakalım. 30 milyardan daha az yıldız barındıran gökadalara cüce diyoruz. Nedeni ise normal gökadalar çok daha fazla yıldız içerir, örneğin bizim gökadamız en az 200 milyar yıldıza sahip. Cüce gökadalar içinde en iyi örnek 30 milyar yıldız barındıran Büyük Magellan Bulutudur. Ne yazık ki sadece güney yarımkürede yaşayanlar bu güzel uydu gökadayı görebiliyorlar, bizler değil.

Bir gökada kümesi içinde hareket eden gökadalar birbirleri ile çarpışabilirler veya çekimsel olarak etkileşirler. Bu etkileşim sırasında yollarına devam edecek momentumları olmazsa çarpışma gerçekleşir. Bugün evrende bol miktarda çarpışan gökada görüntüleri olduğu için de astrofiziğin sıcak konularından biridir. Bu durum gökadaların evriminde çok önemli süreç olduğu bugün anlaşılmaktadır. Gökadaların oluşumu ve evrimi diğer yandan yıldız oluşumu ile yakından ilgilidir. İki büyük gökada çarpıştığında genellikle eliptik bir gökada haline geliyor ama en önemlisi birleşmiş gökada içinde yıldız oluşum süreci birdenbire ivmeleniyor. Bu tür çarpışmaların oranı şu anda 100 gökadada 3-4 iken evrenin ilk oluştuğu zamanlanda bu oran çok daha yüksekti.

Çizelge 2. Samanyolu içinden geçen yıldız akıntılarının listesi.(Büyütmek için üzerine tıklayın.)

İkinci bir çarpışma da büyük bir gökadanın cüce gökadalar ile çarpışmasıdır. Bu durumda büyük gökada şeklini falan değiştirmez, çarpışan cüce gökadanın yıldızlarını asimile eder, yani özelliklerini değiştirerek kendi yıldızlarına benzetir. İşte o zaman diyoruz ki bu büyük gökada cücenin yıldızlarını yer yani yamyamlık yapar. Yamyam gökada kavramı buradan geliyor. Peki bizim gökadamız yamyam mı? Hem de bildiğimiz en iyisi, daha doğrusu onun içinde yaşadığımız için bunu çok iyi biliyoruz. Gökbilimciler bunu nasıl anlıyor? Şu anda bol şekilde robotik teleskoplar var, tüm gökyüzünün çeşitli süzgeçler ile fotoğrafını çekiyorlar ve gökbilimciler bunları inceliyorlar. Bir grup yıldızın uzay hızlarını incelediklerinde onların Samanyolu yıldızları gibi hareket etmediklerini görüyorlar. Konuya ayrıntılı eğildiklerinde bir şerit halinde Samanyolu gökadasının düzlemine dik doğrultuda hareket ettikleri ortaya çıkıyor. İşte bunlara yıldız akıntıları adı verilmiştir. Bir cüce gökadanın yıldızları Samanyolu gökadasının çekim kuvveti ile dağılmış ve onları yine gökada merkezi çevresinede bir yörüngeye oturmuş halini gözlüyoruz. Daha sonra bu yabancıdan gelen yıldızların Samanyolunun yıldızları gibi davranacağını biliyoruz. Gökbilimciler büyük gökadaların çevrelerindeki cüce gökadaları yutarak büyüdüklerine inanıyorlar. Bu süreç evrenin ilk zamanlarında çok daha hızlıydı.

Yıldız akıntılarının Samanyolundaki yörüngeleri.

Çizelge 2'de bugüne kadar saptanan yıldız akıntılarının adları ve özellikleri görülmektedir. Şu anda Samanyolu ile Büyük ve Küçük Magellan bulutları arasında yamyamlık sürüyor. Bu cüce gökadalardan hidrojen gazı yay şeklinde Samanyoluna akmakta ve bu durum gözlemsel olarak kanıtlanmaktadır. Uzun zamandır devam eden bu akıntı sonucu çok yakın gelecekte bu bulutların yıldızları da Samanyoluna akmaya başlayacaktır. Yıldız akıntılarını daha iyi anlamak ve Samanyolu çavresindeki yörüngeleri için şekil 2'ye dikkatli bakınız. Bu tür yörüngelerde sadece yutulan cüce gezegenler değil yaşlı küresel kümeler de var. Büyük gökadalar çarpışmalarının en iyi örneği ise şu anda bizden 2.2 milyon IY uzaklıktaki Andromeda gökadasının saatde 400-500 bin km hızla bize yaklaşmakta oluşu, gökbilimcilerin hesaplamalarına göre 3-4 milyar yıl sonra Samanyolu ile çarpışacaklar.

Şerit halinde gözlenen yıldız akımlarının hareket yönlerinin normal yıldızlardan nasıl farklı olduğunu yörüngelerine bakınca anlıyoruz.

İşte haberde geçen HIP 13044 yıldızı ve çevresinde dolanan HIP 13044b gezegeni 1999 yılında bulunan Helmi yıldız akıntısının bir üyesiydi. HIP 13044 yıldızı şu anda varolmayan bir cüce gökadada meydana geldi, oluşurken gezegeni de beraberdi ve daha sonra yamyam Samanyolu bu cüce gökadayı yedi bitirdi ve şimdi artık onun bir yıldızı.

Pluto mu Eris mi? Hangisi Daha Büyük?

2010-12-10T00:24:00.007+02:00

Bir süre yayınlamaya başladığımız Ethem hocamın popüler gökbilim yazılarına devam ediyoruz. Prof. Dr. Ethem Derman hocamızın diğer bir yazısı Pluto'yu gezegenlikten eden Neptün ötesi cisimlerden Eris ile ilgili.

6 Kasım 2010 günü bir güneş sistemi cismi çok sönük bir yıldızı örttü ve bu sayede o cismin yörüngesindeki hızı bilindiğinden dolayı çok duyarlı olarak sözkonusu cismin boyutu bulundu. Bu cismin adı Eris'di. Eris Yunanlıların NİFAK tanrıçasıydı, peki neden?

Bazı NÖC'lerin boyutlarının Dünya ile karşılaştırılması.

Konuya girmeden geniş bir giriş yapmak gerekir. Gökbilimde çok kullanılan bir kavram vardır; Neptün Ötesi Cisimler (NÖC). Bu cisimler güneş sistemindeki küçük gezegenlerdir ama yörüngeleri Neptün yörüngesinin daha ötesindedir. O bölge de kendi içinde üçe ayrılır, sırasıyla Kuiper kuşağı, yaygın disk ve Oort bulutu. İlk NÖC 1930 yılında bulundu, Pluto. Pluto'nun uydusu Charon ki o da bir NÖC'dür 1978 yılında bulundu. Pluto sistemi dışında ikinci NÖC tam 62 yıl sonra 1992'de keşfedildi. Bugün bilinen NÖC'lerin sayısı 1000'den fazladır ve 198 tanesinin yörüngeleri yeter derecede saptanmıştır. Pluto gibi Neptün yörüngesi ile rezonans yapan NÖC'lere plutino adı verildi. Neptün yörüngesinde 3 kez dolandığında Plutinolar yörüngelerinde iki kez dolanır, bu nedenle rezonans yörünge denir. Bunlar Kuiper kuşağı cisimleridir fakat aynı kuşakta Neptün'den etkilenmeyen NÖC'ler de vardır ve onlar kuşağın biraz daha dış tarafındadır.

2005 yılında Mike Brown ve arkadaşları Eris'i keşfettiler ve o zaman hemen 10. gezegen bulundu diye medya ayağa kalktı çünkü ilk gözlemlere göre Eris, Pluto'dan da büyüktü. Eris, yunanlıların nifak tanrıçasıdır, sürekli anlaşmazlık yaratır, kavga eder, didişir durur. Aşağıdaki verilere bakarsanız bu durum anlaşılır. Aynı yıl yine aynı araştırma grubu, Makemake ve Haumea'yı buldu ki bu iki NÖC'de yine büyük boyutlardaydı. Artık Pluto'nun gezegenlik özelliği kalmıyordu ve 2006 yılının Ağustos ayında Uluslararası Astronomi Birliği Pluto'yu gezegenlikte çıkarttı ve bulunan bu üç NÖC ile asteroid kuşağının en büyük cismi olan Ceres'i de içine alacak şekilde “Cüce Gezegen” sınıfını duyurdu.

Cüce gezegenlerin bazı özellikleri (Büyütmek için tabloya tıklayın)

2005 yılında Hubble teleskobunun aldığı görüntülerden Eris'in çapı 2397 km olarak ölçüldü. Eris uzak olduğu için çapını doğrudan ölçmek mümkün değildi o nedenle salt parlaklığı ve aklık derecesi kullanılarak bulundu. Bu ölçüm onu Pluto'dan daha büyük yapıyordu. Aklık derecesi yani yani yüzeyine düşen ışınları yansıtma oranı 0.86 bulunmuştu ve bu değer güneş sistemi cisimleri içinde Enceladus hariç en büyük değerdi. Bunu açıklamak için cismin buz ile kaplı olduğu ve çok basık elips bir yörüngede dolaştığı için sıcaklık çok değişeceğinden yüzeyindeki buzun sürekli yenilendiği ileri sürüldü. 2007 yılında Spitzer Uzay teleskobu ile alınan görüntülerden Eris'in çapı 2600 km olarak hesap edildi. Bu araştırma da Eris'i Pluto'dan büyük yapıyordu.

Eris'in Güneş çevresindeki ilginç yörüngesini gösteren bir şekil.

6 Kasım günü Eris Balina takımyıldızında 17. kadirden çok sönük bir yıldızı örtecekti. Gökbilimciler bu tür tutulmaları önceden hesap ederler ve yer yüzünde nereden görünebileceğini söylerler. Güney Amerikada Arjantin ve Şili'den görüneceği bilindiği için o bölgedeki gözlemevleri bu tutlmayı beklediler. Üç farklı gözlemci takımı tutlmayı gözlediği için Eris'in çapını bulmak artık kolaydı. Yapılan hesapta Eris'in çapı 2340 km'den küçük olmalıydı. Artık ya iki cüce gezegen de ölçüm hataları içinde aynıydı, belki Pluto daha büyüktü. ABD'li gökbilimcilerin sanırım istedikleri de bu, çünkü Pluto'nun gezegenlikten atılmasını bir türlü benimseyemediler ve hala en büyük Pluto demeyi tercih ediyorlar.

Bu çalışmanın sonucunda Eris ile Pluto boyut olarak aynı çıktı ama her iki cismin de uyduları olduğu için kütleleri çok duyarlı olarak bulunmuştu ve Eris, Pluto'dan %27 daha ağırdı. Bu ise Eris'inyoğunluğu daha fazla yani çekirdeğinde daha fazla kayasal madde var. Bu yoğunluk onu tipik bir asteroid kuşağı cismi yapıyor. Peki ne arıyor öyle hem Güneş'den hem de tutulma düzleminden uzakta? Gökbilimciler bazı cisimlerin çevrelerindeki diğer cisimlerin tedirginlikleri dolayısıyla bulundukları yerden daha dışarılara savrulabileceğini ileriye sürüyorlar. Yaygın disk bölgesinde çok basık bir yörüngede dolaşan ve yoğunluğu kendisinden daha içeride olan Pluto'ya göre daha fazla olan bir gökcismi. Nifak tanrıçası dedikleri kadar varmış değil mi?

Neptün Ötesi Cisimlerin Güneşten uzaklıklarına göre ve yörüngelerinin eğimine göre gösteren şekil. Burada ayrıca NÖC'lerin bulunduğu bölgeleri de görebilirsiniz.

Uzayda Kaç Tane Yer Benzeri Gezegen Var?

2010-11-29T21:26:00.010+02:00

Sevgili Ethem Hocamızın* hazırladığı ve facebook'taki köşesinde yayınladığı yazıları burada da yayınlayarak bir yazı dizisini başlatıyoruz. İlk yazı Samanyolu'nda kaç tane Dünya benzeri gezegen olduğuyla ilgili. Sözü fazla uzatmadan yazıya geçelim:

Güneş sistemimizdeki gezegenler dışında Güneş gibi başka yıldızların çevresinde son 15 yıldır bulduğumuz gezegenlerin sayısı 500’ü buldu. Bunlara türkçede ötegezegen diyoruz. Ötegezegenlerin çoğu dolaylı yoldan 3-4 tanesi ise doğrudan bulundu. Büyük bir gezegeni olan yıldızın kütle merkezi çevresinde yaptığı hareket sonucu bize yaklaşır ve uzaklaşır. Bu hareketi sonucu yıldızın meydana çıkan dikine hızını ölçerek onun bir gezegene sahip olduğunu buluruz. Sözkonusu kütle merkezi yıldızın merkezine çok yakın olduğu için bu dikine hızın değeri çok düşüktür ve çok duyarlı tayfçekerler bu küçük değeri algılayabilir. İşte bu nedenle ancak 1990 yıllarından sonra bu türden tayfçekerler yapılabildiği için ötegezegenler bulunmaya başladı.

Bulunan gezegenlerin kütleleri genellikle çok büyüktü çünkü sadece kütlesi büyük olan gezegenin yıldızı gözlendiğinde algılanabilir bir dikine hız değeri verir. Daha ilginç yöntemler ile yer kütlesinde gezegenler de bulunmaya başlandı ama sayıları çok azdı. Ötegezegenleri bulmak için ABD’nin uzaya fırlattığı Kepler uydusu farklı bir yöntemle gezegen arıyor, buna geçiş yöntemi diyoruz. Gezegen yörünge düzlemi bizim bakış doğrultumuzda ise o zaman yörüngesinde dolanırken belirli zamanlarda yıldızının önünden geçecek ve onun ışığının çok az bölümünün bize gelmesini önleyecektir. Çok az ışık kaybını gözleyen duyarlı detektörler yapıldığı için üstelik atmosfer etkisinden de kutulduğu için Kepler uydusu bol miktarda ötegezegen bulmuştur.

Çoğu Kaliforniya Üniversitesinden olmak üzere ABD’li bir grup gökbilimci 5 yıldır dünyanın en büyük teleskopları ile gözlem yaparak dikine hız yöntemi ile 166 Güneş benzeri yıldızda ötegezegen aradılar. Gözledikleri tüm yıldızlar dünyamıza 80 ışık yılndan daha yakındı. Bu çalışmanın sonunda dünya kütlesinin 3 ila 1000 katı arasında kütleye sahip birçok gezegen buldular. Buldukları gezegenlerin çoğu yıldızlarına çok yakın yörüngelerde dolaşıyorlardı, bizim güneş sistemimizi gözönüne aldığımızda Merkür yörüngesinden daha içerdeydi.

Evrende ne kadar yer benzeri gezegen var sorusunun yanıtını arayan gökbilimci grubunu 166 yıldız üzerinde çalışmasının sonucu.

Bulunan ötegezegenleri kütlelerine göre incelediler. Büyük kütleli olanları üç sınıfta ayırdılar: 30-100, 100-300 ve 300-100. Her grupta gezegeni bulunan yıldızların sayısı aynıydı ve bu sayı gözlenen yıldızların sadece %1.6’sıydı. Orta kütleli gezegen dediğimiz 10-30 dünya kütlesine sahip gezegenleri barındıran yıldızların sayısı ise %6.5. Süper dünya adı verilen 3-10 dünya kütlesi gezegene sahip yıldızların sayısı ise %11.8 çıktı. Dikkat edilirse küçük kütleli gezegenlere gittikçe bu tür gezegenleri barındıran yıldızların sayısı artıyor.

Bu sayıları yorumlamak artık bilim insanları için çok kolaydı. Kütlesi 3 dünya kütlesinden küçük ötegezegenleri yerden yapılan tayfsal gözlemler ile yakalamak olanaklı değildi çünkü bu kütlede bir gezegene sahip yıldızın göstereceği dikine hız çok düşüktü ve tayfçekerlerimiz bunu algılayamazdı. Yani bu tür gezegenler vardı ama biz gözleyemiyorduk. Buna bilimde "seçim etkisi" denir ve sadece kütlesi büyük olan ötegezegenleri yakalabiliyorduk. Elde edilen verilerden hareketle yer kütlesine sahip ötegezegenleri barındıran yıldızların sayısını ekstarpolasyon (dış değer) yöntemi ile bulmak çok kolaydı ve bu sayı %23’dü. Demek ki en azından gözlenen 166 yıldızın 38 tanesi yer benzeri gezegene sahip olmalı. Samanyolu gökadamızda en az 200 milyar yıldız olduğuna göre bunların 46 milyarının çevresinde dolanan yer benzeri bir ötegezegen olmalı. Evrende 100 milyar gökada olduğuna göre ve her birinde ortalama 200 milyar yıldız varsa kaç tane kütle açısından yer benzeri ötegezegen var, hesabını siz yapabilirsiniz.

Bu istatistik yöntemi araştırmayı yapan takım güzel bir benzetme ile açıklamayı başarmışlar. Bir vadiye baktığınızda gözünüze hemen büyük kayalar çarpar ve onları sayabilirsiniz. Sonra daha küçük kayaları, hatta büyük taşları da sayabilirsiniz ama kum tanelerini sayamazsınız çünkü gözünüz onları tek tek algılayamaz. Ancak tahmin edebilirsiniz. Bir plajdaki kum tanelerinden daha fazla evrende dünya var. Bunlarda yaşam var mı dediğimiz zaman eğer gezegen yaşanabilir bölgede ise yani yıldızından öyle bir uzaklıkta ki su sıvı halde bulunuyor, neden olmasın? Bu tür gezegenlerde yaşayan canlı ve zeki yaratıklar dünyamıza gelip bizi ziyaret edebilirler mi? Tabii ki hayır çünkü uzaklıklar çok büyük.

Yaşanabilir bölgenin yıldızın sıcaklığına bağlı olduğunu görüyoruz.

*Ethem Derman: Profesör, Ankara Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı
Not: Ethem Hocamız her perşembe TRT'deki "Gün Akşam Oldu" programında Gökbilim anlatmaya devam ediyor.

Astronomi Öğretmenlerine Yönelik Seminer

2010-09-26T14:31:00.005+03:00

2010-2011 Öğretim Yılı başladı. Yeni yılla birlikte çeşitli derslerde yeni öğretim programları da işlenmeye başlandı. Programı değişen derslerden biri de Astronomi ve Uzay Bilimleri. MEB-Talim Terbiye Kurulu bu yıldan geçerli olmak üzere dersin öğretim progamını yeniledi.

Liselerdeki Astronomi ve Uzay Bilimleri dersini genellikle fizik ya da matematik öğretmenleri veriyor. Dersi veren öğretmenlerden Gökbilim hakkında yeterince bilgi sahibi olmayanlar ise ya kulaktan duyma yalan yanlış bilgileri vereceğine başka bir derse yöneliyor, ya da dersi başka bir şekilde işleyip süreyi doldurmaya çalışıyorlar.

Gökbilim'e meraklı az-çok bilgi sahibi olan öğretmenler ise dersi işlerken hem kendisi hem de öğrencilerine ayrı bir zevk aldırıyor. Hareketli ve aslında çok merak edilen uzay, gezegenler, yıldızlarla ilgili hem kendisi yeni bilgiler ediniyor hem de öğrencilerine öğretiyor.

Durum bu olunca MEB'nın mutlaka bir hizmetiçi etkinliğine ihtiyaç duyuluyordu ki bu konuda bir gelişme oldu.

Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Kimya Eğitimi Bölümü bu işe soyunarak MEB desteğini de alarak Astronomi Öğretmenlerine yönelik bir dizi seminer düzenleyecek. Seminerler ile hem öğretmenlere Gökbilim anlatılacak hem de öğrencilere Gökbilim kullanılarak bilimin nasıl sevdirileceği kavratılacak.

Konuyla ilgilenen öğretmenlerin aşağıdaki linke tıklayıp kayıt formunu doldurmaları yeterli. Sayfadan seminerler hakkında ayrıntılı bilgi edinilebilir.

Başvuru için: Astronomi Öğretmenleri
Taslak Program

TAD'dan Yeni Bir Yarışma

2010-07-04T20:35:00.006+03:00

Türk Astronomi Derneği, NanoManyetik Bilimsel Cihazlar San. Tic. Ltd. Şirketi tarafından konulan 1000 TL ödüllü TELESKOP YAPMA YARIŞMASI düzenliyor. Yarışmanın amacı ülkemizde astronomiye ve fiziğe ilgi duyan çocuk, genç, yaşlı herkesi, elleri ile bir şeyler yapmaya özendirmek. Yapılan teleskopla Galileo’nun 400 yıl önce yaptığı teleskop ile ilk kez gözlediği Jüpiter’in ayları gözlenebilmelidir.

2010 yılı Teleskop Yapma Yarışması kuralları:
• Teleskop merceklerle yapılacaktır
• Büyütme en az x10 olacaktır
• Oluşan görüntü ters olmamalıdır
• Yarışmacılar teleskoplarını 1 Aralık 2010 tarihine kadar Türk Astronomi Derneği (Arzu Kıran eliyle), Sabancı Üniversitesi, Orhanlı, Tuzla, 34956, İstanbul adresine ulaştırmalıdırlar.
• Teleskop ile birlikte yapım ve tasarım aşamalarını anlatan en çok 2 sayfalık bir metin ve istenirse fotoğraflar gönderilmelidir.
• Katılım kişiseldir, grup adına, okullar ve kurumlar adına yapılan başvurular kabul edilmez.
• Jüri yarışmacıları teleskobu yeniden kurmak ve gözlem yapmak üzere davet edebilir.
• Türk Astronomi Derneği katılan teleskopları sergileme hakkına sahiptir. Daha sonra teleskoplar
yarışmacılara geri gönderilecektir. Kargo sırasında oluşabilecek zararlardan Türk Astronomi Derneği ve NanoManyetik Bilimsel Cihazlar San. Tic. Ltd. Şirketi sorumlu tutulamaz.
Jüri üyeleri:
Prof. Dr. Ahmet Oral (Sabancı Üniversitesi ve NanoManyetik Bilimsel Cihazlar San. Tic. Ltd. Şirketi),
Prof. Dr. Zeynel Tunca (Ege Üniversitesi),
Prof. Dr. Ali Alpar (Sabancı Üniversitesi, TAD Başkanı),
Doç. Dr. Ersin Göğüş (Sabancı Üniversitesi),
Uğur İkizler (Amatör astronom ve teleskop yapımcısı).

Türk araştırmacılar 7.nötron yıldızını keşfetti

2010-06-09T15:18:00.005+03:00

Sabancı Üniversitesi'nde çalışan uluslararası ekip, galaksimizde bilinen yedinci nötron yıldızını tespti ederek dünya astronomi çevrelerinde heyecan yarattı.

Türk araştırmacılar, uzayda bugüne kadar varlığı bilinmeyen dünya'dan 40 bin ışık yılı uzakta, patlama özelliğine ve yüksek manyetik enerjiye sahip 7. nötron yıldızını keşfetti. Keşif evrenin gelişim sırlarının çözümü için uzayı gözlemleyen pek çok ülkenin bilim çevrelerinde heyecan yarattı.Türk araştırmacılar, keşfin ardından pek çok araştırma merkezinden astrofizikte ortak araştırmalar yapma teklifi aldı. Keşif, önümüzdeki ay, ''The Astrophysical Journal'' dergisinde yayımlanarak literatürdeki yerini alacak.

Sabancı Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Doç Dr. Ersin Göğüş, Dünya, Güneş ve Ay'ın yer aldığı Samanyolu Galaksisi'nde yüz milyarı aşkın yıldızın, 2 bin dolayında da nötron yıldızının bulunduğunu ifade etti.NÖTRON YILDIZLARIMaddenin en yoğun halde bulunduğu yapılar olan nötron yıldızları çok kuvvetli manyetik alanlara sahip.Bu yıldızlardan manyetik alanları en düşük olanların bile çekim gücünün güneşten 10 bin kat daha fazla olduğunu kaydeden Göğüş, ''Evrendeki en kuvvetli mıknatıslar olan nötron yıldızlarındaki patlamalar, saniyenin onda biri kadar sürüyor. Bu kadar kısa sürede, güneşin neredeyse bir yılda yaydığına eşit miktarda eşit enerji yayıyor'' dedi.Astrofizikçiler şimdiye kadar 6 tane çok kuvvetli manyetik alana sahip ve yüksek patlama özelliği gösteren nötron yıldızı keşfetti. Göğüş'ün verdiği bilgiye göre bu yıldızların ilk üç tanesinin 1979'dan beri biliniyor. Yıldızların dördüncüsü 1998'de, beşincisi 2008'de, altıncısı 2009'da bulundu.TÜRK ARAŞTIRMACILARDAN 7. NÖTRON YILDIZI KEŞFİDoç. Dr. Gögüş liderliğinde, aralarında aynı üniversitenin öğretim üyesi Dr. Yuki Kaneko'nun yer aldığı ekibin keşfettiği 7. nötron yıldızı, saniyenin onda biri süresinde gerçekleşen patlama sayesinde fark edildiği. Göğüş, keşfe ilişkin şu bilgileri verdi:''Ekibimiz, ilk olarak NASA'nın Swift uydu teleskobu ile patlamayı keşfetti. Yine, NASA'nın Chandra ve RXTE uydu teleskopları ile takip ederek yeni keşfettikleri nötron yıldızının genel özelliklerini ortaya çıkardı.Keşfettiğimiz 7. nötron yıldızının manyetik alanı, güneşin manyetik alanının 18 milyar katına eşit. Saniyenin onda birinden de kısa süredeki patlamada yaydığı enerji güneşin 1 saniyede yaydığı enerjiden on milyon kat daha fazla.''''EKSENİ ETRAFINDA 7,5 SANİYEDE BİR DÖNÜYOR''Bilinen nötron yıldızlarının sayılarının çok az olması nedeniyle bilim dünyası tarafından dikkatle incelendiğini dile getiren Göğüş, ''Bu yıldızlar, maddenin çok yüksek manyetik alanlardaki davranışını anlamamız için adeta bir laboratuvar görevi görüyor. Yani biz direkt olarak bu manyetik etkileri dünyaya getiremiyoruz ama yıldızları takip ederek maddenin çok yüksek manyetik ortamlardaki hareketlerini inceleyebiliyoruz'' diye konuştu.7. nötron yıldızının keşfinin ilk defa Türk araştırmacıların önderliğinde yapılmasının önemine işaret eden Göğüş, şunları kaydetti:''Keşifte bizi en gururlandıran konu, Türkiye'deki bilimsel ve teknolojik birikimin belli bir düzeye erişmesini görmek oldu. İyi bir ekibin Türkiye'de önemli bir keşfe imza atması bilimin ülkemizde geldiği noktayı da gösteriyor.Yıldızın keşfinin yapıldığını duyan bilim çevreleri, ekibimizle irtibata geçerek ortak çalışmak istediklerini dile getirdi. Ekibimiz, aralarında İtalya, ABD, İspanya, İngiltere ve Hollanda'dan da astrofizikçilerin de yer aldığı 23 kişiden oluşuyor.''7. nötron yıldızının keşfi ile ilgili hazırladıkları makalenin astrofizik alanında dünyanın en önemli bilimsel dergilerinden biri olan ''The Astrophysical Journal'' adlı yayına kabul edildiğini bildiren Gögüş, derginin gelecek ayki sayısında basılmasının ardından keşiflerinin uluslararası literatürdeki yerini alacağını belirtti.Dünya'ya uzaklığı 40 bin ışık yılı mesafede olan 7. nötron yıldızının adının, ''SGR J1833 – 0832'' olduğunu bildiren Göğüş, yıldızın çok hızlı bir dönme periyodunun bulunduğunu, ekseni etrafında 7,5 saniyede bir döndüğünü belirterek, yıldızın bu özellikleriyle diğer nötron yıldızları arasında farklı bir yeri olduğunu da sözlerine ekledi.
Kaynak: ntvmsnbc

Jüpiter’in Kayıp Kuşaklarının Sırrı

2010-05-30T14:44:00.007+03:00

Avustralyalı Amatör Gökbilimci Anthıny Wesley'in 9 ay arayla çektiği Jüpiter görüntülerinde fark açıkça görülüyor.Güneş Sistemi’nin dev gezegeni Jüpiter’de oluşan değişim geçtiğimiz hafta haberlere yansımıştı. Gezegenin görünür durumdaki iki ana bulut kuşakları bir anda yok olmuş ve bunu ilk kez bir amatör gökbilimci keşfetmişti.NASA’nın Jet İtici Güç Laboratuvarı’ndan (JPL) gezegen bilimci Glenn Orton bunun büyük bir olay olduğunu söyleyerek ekliyor: “Durumu yakından izliyor ve değişimin nereye kadar süreceğini merak ediyoruz” diyor.Gezegenin Güney Ekvator Kuşağı’nda bulunan kahverengi renkteki iki bulut bantı ortadan kaybolmuştu.

Avustralyalı Amatör Gökbilimci Anthony Wesley: “Jüpiter’in imzası olan bu kuşaklar büyük bir dürdün ya da bir teleskopla görülebiliyor. Çocukken küçük bir dürbünle bu kuşakları açıkça görebildiğimi hatırlıyorum. Şu anda dev gezegende tek kuşağın görülebilmesi tuhaf bir durum” diyor.Wesley geçtiğimiz yıl Jüpiter’e çarpan kuyrukluyıldızı keşfetmişti. “Kuşağın tamamen ortadan kaybolmasını gözlemeyi beklemiyordum” diyor.Orton kuşağın aslında kaybolmamış olabileceğini önüne gelen büyük bir bulut tarafından gizlenmiş olabileceğine dikkat çekiyor.“Bu mümkündür. Bir amonyak sirrüsü güney Ekvator Kuşağı’nın başında oluşmuş olabilir.

Dünyadaki sirrüs bulutu (cirrus) buz kristallerinden oluşmuştur. Jüpiter’de de benzer oluşum gerçekleşmiş olabilir. Ama tek farkla. Buradaki bulut buz yerine amonyak (NH3) kristallerinden oluşabilir. “Böyle bir sirrüs bulutunun oluşmasını ne sağlamış olabilir? Orton küresel rüzgar akımlarındaki değişikliklerin amonyak bakımından zengin maddeyi bu bölgeye getirdiğinden şüpheleniyor. Böylece Güney Ekvator Kuşağı’nın yüksek kesimlerinde buzlu bult oluşumu gerçekleşmiş olabilir.Hala varlığının nedeni anlaşılamayan Jüpiter'in büyük kırmızı lekesi Güney Ekvator Kuşağı'nın kaybolmasıyla daha görünür hale gelmiş.“Orada ne olup bittiğini görmek için bir sonda göndermek isterim” diyor Orton.

Hala varlığının nedeni anlaşılamayan Jüpiter'in büyük kırmızı lekesi Güney Ekvator Kuşağı'nın kaybolmasıyla daha görünür hale gelmiş.Gerçekten Jüpiter’in atmosferi keşfedilmeyi bekleyen sıra dışı bir yerdir. Örneğin hiç kimse gezegendeki büyük kırmızı lekenin ne olduğunu ve bu kadar fırtınaya dağılmadan nasıl kalabildiğini bilmiyor. Mevcut kuramların hiçbiri ikiz ekvatoral kuşakların neden kahverengi olduğunu ve bunlardan neden birinin kaybolduğunu açıklayamıyor.

“Elimizde çok uzun bir soru listesi bulunuyor” diyor Orton.Üstelik bu kayıp ilk kez gerçekleşmiyor.İngiliz Astronomi Birliği yöneticisi John Rogers, “Güney Ekvatoral Kuşakta düzenli olmayan aralıklarla kaybolmalar gerçekleşir. Bilinen en son kuşak kayıpları 1973-75, 1989-90, 1993, 2007 ve 2010 yıllarında gerçekleşti. 2007’deki kayıp kısa sürdü. Ama diğer yıllarda böylesi bir kaybolma gerçekleşmedi” diyor.Güney Ekvator Kuşağı’nın geri dönüşü farklı gerçekleşebilir.“Güney Ekvator Kuşağı’nın geri dönüşü amatör gökbilimcilerin orta boy teleskoplarında heyecanlı bir gösteriye dönüşebilir. Tek bir noktada başlayabilecek olan fırtına girdap şeklinde yayılarak kuşağı ortaya çıkarabilir. Yine de biz böylesi bir girdabın nerede başlayabileceğini bilemiyoruz. Tarihsel sürece baktığımızda bunun 2 yıl içinde gerçekleşeceğini söyleyebiliriz. Kuşağın birkaç ay içinde görünür hale geleceğini umuyoruz. Bu şansı kaybetmemek için sürekli Jüpiter’i izliyor olacağım” diyor Wesley.Gezegendeki bu canlanmanın aniden başlayacağı ve birkaç hafta içinde yayılacağı düşünülüyor.“Gerçekten de halkaların geri dönüşünü keşfetmek de ilginç olacaktır” diyor Orton.Jüpiter’in konumu için gökyüzü haritasından gökyüzü haritasından yararlanabilirsiniz. Jüpiter şafaktan hemen önce doğu ufkunda sabah yıldızı olarak parlamaktadır.
Kaynak: Astronomi Diyarı

EÜ Gözlemevi'nden 16. Yaz Okulu

2010-05-05T20:15:00.005+03:00

Ege Üniversitesi Gözlemevi, bilimi topluma götürme, gökyüzünü, astronomiyi tanıtma ve sevdirme konusunda gökbilimde Türkiye’de bir ilki başlatarak 1997 yılından beri her yıl yaz aylarında “Amatör Astronomlar Yazokulu” düzenlemektedir.

45. Kuruluş yılını kutlayan Ege Üniversitesi Gözlemevi, yeni adıyla Ege Üniversitesi Gözlemevi Uygulama ve Araştırma Merkezi olarak bu yıl da “14. Amatör Astronomlar Yazokulu”’nu düzenleyecektir.

Yazokulu, 28 Haziran – 31 Temmuz 2010 tarihleri arasında 5 dönem yapılacak ve her dönem Pazartesi sabah başlayacak Cumartesi sabah sona erecektir. Bu süre içinde doğa ile iç içe bir ortamda, gökyüzü ve gökcisimleri tanıtılacak, gözlediğimiz gökolayları, evrenin yapısı, yaşam olasılığı gibi konular tartışılacak, sunumlar, projeler, söyleşiler, geziler ve gece gözlemleri yapılacaktır. Katılımcılar gözlemevinin internet olanaklarından 24 saat yararlanabileceklerdir.

Yazokuluna 12 yaş üzeri katılımcılar kabul edilecektir. Her dönem için yakın yaş grubu oluşturulacaktır. Yazokulu katılım ücretine; konaklama, yemek, ders – gözlem materyali ve dönem içi gezi ücretleri dahildir. Konaklama, dersler, uygulama ve gözlemler Ege Üniversitesi Gözlemevi’nde yapılacaktır.

Yazokulu programı, başvuru, gözlemevi hakkında daha fazla bilgi http://astronomi.ege.edu.tr/gozlemevi/yazokulu internet sayfasında yeralmaktadır.

Dünya Astronomi Yılı sonrasında da “ Evren Sizi Bekliyor “..

HARİKALAR YARATAN UZAY ARACI CASSİNİ

2010-05-04T20:01:00.003+03:00

Satürn gezegeni ve yörüngesinde yaptığı 6 yıllık seyahat boyunca Cassini, iki yeni Satürn halkası, bir dizi yeni uydu ve uyducuk keşfetti. Titan'da sıvı birikintiler, Enceladus uydusunda da su buzu ve partiküller saçan bir gayzer, halkalarda dalgacıklar ve çıkıntılar, gezegenin kutuplarında ise hortumlar buldu. Cassini ayrıca Titan'a Avrupa yapımı bir uzay araştırma gemisi indirdi. Cassini uzayda çok yakıt tüketmeden bir yerden başka bir yere nasıl gidileceğini araştıran gizemli yörünge mekaniği alanında geliştirilen son teknolojilere sahip.Cassini'nin yolculuğuna 7 yıl daha devam etmesi bekleniyor.Ancak başlangıçta taşıdığı manevra yakıtının yanlızca

%22 si kalmış durumda.Aracın bilimsel hedefleri arasında halkalar uydular ve gezegenler olması bunu şimdiye kadar yapılmış en karmaşık projelerden biri yapıyor.Cassini 2004 yılında Satürn'e vardığında 4 yıllık bir proje öngörülüyordu.Ancak o kadar başarılı oldu ki NASA görevini Eylül 2010'a kadar 2 yıl daha uzattı.Şimdi ise 2017 yılına yani Satürn 'ün Kuzey Yarımküresinin yaz mevsimine kadar uzatmaya karar verdi. Her şey planlandığı gibi giderse Cassini 15 Eylül 2017 de halkaların içine dalıp Satürn atmosferi sınırında 22 tur yaptıktan sonra gezegene düşecek.

Uzayda sıcaklık var mıdır?

2010-04-24T22:33:00.006+03:00

Sıcaklık bir cismin atomik yapısı ile ilgilidir.Bir cismin molekülleri çok titreşiyorsa o cisim sıcak, az titreşiyorlarsa soğuktur.Bu nedenle sıcaklığa sahip olabilen tek şey maddedir. Uzay ise %99,99 vakumdur yani boşluktur.Pratikte içinde molekül , atom ve parçacıkların bulunmadığı kabul edilebilir.Dolayısıyla uzayın bir sıcaklığı olamaz.
Uzayın sıcaklığı yoktur ama uzayda bulunan cisimlerin sıcaklıkları vardır. Evrenin ortaya çıkışını açıklamaya çalışan "büyük patlama" teorisi doğru ise rastlanabilecek en yüksek sıcaklık o anda olmalı. Gittikçe soğuyan evrende yıldızların ve onlara yakın gök cisimlerinin, atomik yapılarına göre belli bir sıcaklıkları vardır. Uzayın en az yoğun olduğu yerlerdeki cisimlerin sıcaklıklarının ise, atomik hareketlerin durduğu sıcaklıktan, 3 derece fazla yani eksi 270 derece civarında olduğu tahmin ediliyor.

Avrupa Uzay Ajansı'ndan yapılan açıklamaya göre Hubble Teleskobu uzaydaki şimdiye kadar rastlanan en soğuk bölgenin fotoğrafını çekmiş.5000 ışık yılı uzaklıktaki Centeurus takım yıldızında bulunan bölgedeki sıcaklık mutlak sıfır noktasından 1 derece daha sıcak yani eksi 272 dereceymiş.

Uzaya çıkan astronotların nasıl bir sıcaklıkla karşılaştıkları, üzerlerindeki giysilerin buna nasıl dayandıkları hep merak konusu olmuştur. Astronotların gittikleri en uzak yer Ay'dır. Dünyamız atmosferi dışında ve Ay'daki sıcaklık ise Güneş'in ışığına doğrudan maruz kalınıp kalınmadığına bağlıdır.Buralarda güneş ışığını doğrudan alan yerler suyun kaynama noktasından bile yüksek bir sıcaklığa 120 dereceye kadar ısınırlar.Güneş görmeyen yerlerde ise sıcaklık eksi 156 dereceye kadar düşer. Astronotlar kısa bir sürede 280 derecelik bir ısı farkı ile karşılaşabilirler.Bu nedenle astronotların giysilerinin ve uzay araçlarının izolasyon tasarımları çok önemlidir.

Yeryüzünde üzerimize kat kat giysiler giysek bile vücut ısısını atmosfere oldukça çabuk veririz.Rüzgar bu ısı kaybını daha da hızlandırır.Ay'da ve uzayda yürüyen bir astronot ise içi vakum olan bir termosun içinde gibidir.Dışarıya ısı kaybı çok az olduğundan ve kendi vücudu sürekli ısı ürettiğinden üşümekten çok sıcaklık hisseder.

Uzayın bir gizemi daha görüntülendi

2010-04-21T12:14:00.011+03:00

Astronomlar bir hayallerini daha gerçekleştirdi. Samanyolu Galaksi’sinin en esrarengiz ve büyüleyici köşelerinden biri olan Kedi Pençesi Nebulası’nın (bulutlusu) en son hali görüntülendi.

Akrep takımyıldızından 5 bin 500 ışık yılı uzaklıkta olan ve görünümüyle bir kedinin pençesini andıran nebula, içerdiği sayısız yıldız ve toz bulutuyla muhteşem bir görüntü sergiliyor.

Nisan ayında Avrupa Güney Gözlemevi’nin VISTA teleskopuyla çekilen görüntü, Kedi Pençesi Nebulası’nın bugüne kadar görülmemiş yüzünü gözler önüne serdi.

Astronomları büyüleyen görüntü, Şili’nin Atakama Çölü’nde konumlanmış olan dünyanın en güçlü kızılötesi görüntüleyicisi VISTA teleskobu tarafından çekildi.

YENİ YILDIZLAR KEŞFEDİLDİ
Görüntüde, nebulanın merkezinde bulunan parlak, genç yıldızların yanı sıra, etrafında milyonlarca yıl önce oluştuğu düşünülen binlerce yıldız ilk defa görüntülendi.

Nebula’nın sahip olduğu toz bulutlarının en yoğun olduğu noktalara kızıl ötesi radyasyon bile nüfuz edemiyor. Bu alanlar, nebulanın merkezinden uzaklaşarak etrafa yayılan karaltılar olarak seçiliyor.

Birkaç yıl daha gökleri keşfedecek olan VISTA teleskobuyla, gök bilimciler uzayın çok daha gizemli noktalarını görüntülemeyi umuyor.

Bu “HİGGS BOZONU” NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?

2010-04-05T01:04:00.000+03:00

PEKİ, O ZAMAN FERMİLAB NEDEN YARIŞTAN ÇEKİLMİYOR?Fermilab, protonları protonlarla çarpıştıran LHC’nin aksine protonları, bunların antimadde (ters elektrik yükü taşıyan karşılığı) olan antiprotonlarla çarpıştırıyor ve yıllarca sürdürdüğü deneylerde epey veri biriktirmiş bulunuyor. Fermilab fizikçileri, bu veri yığınları içinde Higgs parçacığını ortaya çıkış imzasını çok daha güçlü olan LHC’den daha önce bulabileceklerine inanmaları.
Nedeni, kuramsal hesapların Higgs bozonu kütlesinin 200 GeV (Giga elektronvolt - milyar elektronvolt) düzeyinden daha aşağıda olması gerektiğini göstermesi. Daha büyük kütlede bir Higgs, Standart Model’de öteki parçacıkların doğrulanmış kütleleleriyle tutarlı olamıyor ve işler karışıyor.
Higgs’in öngörülen kütlesi de Tevatron’un üretebildiği enerji düzeyinin içinde kalıyor.

Bu “HİGGS BOZONU” NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?Standart Model’in tutarlılığını sağlamak için. Yanıtlayamadığı bazı sorulara karşın bu model, dört temel doğa kuvvetinden üçünün etkileşimini başarıyla açıklıyor. Bunlar, atom çekirdekleriyle çevrelerinde dolanan elektronları bir arada tutan elektromanyetizma, atom çekirdeklerindeki proton ve nötron adlı parçacıkları oluşturan kuark ve gluonları birbirine çok sıkı biçimde bağlayan şiddetli çekirdek kuvveti (bazı fizikçilerce “güçlü kuvvet” diye de adlandırılıyor) ve Atomların bozunarak kimlik değiştirmelerine neden olan zayıf çekirdek kuvveti. Atomaltı düzeylerde etkileşen bu üç kuvvet, “kuantum mekaniği” denen çok başarılı bir fizik kuramının konusu. (Standart Model şablonu, bu üç kuvvetle karşılaştırılamayacak kadar zayıf olan dördüncü temel doğa kuvvetini, yani kütleçekimini açıklayamıyor. Kütleçekimini açıklayan, Einstein’ın genel görelilik kuramı.)
Fizikçiler, bu kuvvetlerin, evrenin hemen başlangcında ayrıştığını ve Büyük Patlamadan önce tüm doğayı açıklayan tek ve bütünsel bir kuramın farklı görünümleri olduğunu düşünüyorlar. Nitekim bir süre önce bilimciler aslında elektromanyetizma ile zayıf kuvvetin “elektrozayıf” adlı bir kuvvet olarak özdeşleştiğini gösterdiler. LHC’den milyonlarca kat daha büyük enerji düzeylerinde, bu dört kuvvetin bütünleşeceğine inanılıyor.
Doğa kuvvetlerini özdeşleştirmenin önündeki kuramsal engel, bunların güç düzeyleri ve erimleri (menzilleri) arasındaki büyük farklılık. Örneğin, elektromanyetik kuvvetin parçacığı, kütlesiz ve (kütleçekiminin parçacığı olan graviton gibi) sınırsız erime sahip mi olan foton. Oysa, bu kuvvetin özdeşi olduğu gösterilmiş bulunan zayıf kuvvetin erimi, bir atomun çapını aşmıyor. Üstelik bu kuvveti taşıyan W ve Z adlı parçacıkların protondan çok daha büyük kütleleri var. Yine kü-tlesiz ve sınırsız erimli fotonun aksine Şiddetli çekirdek kuvvetini taşıyan gluonolarda kütleye sahip ve sınırları atomun çekirdeğinin çapıyla sınırlı,
Bilimciler bu sorunu (hiyerarşi problemi) diye adlandırıyorlar. İskoçyalı fizikçi Peter Higgs tarafından bu soruna bulunan çözüm, onun adıyla “Higgs bozonu” diye adlandırılan bir parçacık. Bu açıklamaya göre evrenin her noktası, bu parçacıklardan oluşan bir alanla dolu. Higgs bozonu, içinden geçen öteki parçacıkların çevresinde bir sanal parçacıklar bulutu oluşturarak onları bir yapışkan sıvı içinde yol alıyormuşlar gibi yavaşlatıyor ve bu yavaşlamanın (atalet) derecesi, onlara farklı kütleler kazandırıyor. Bu kütle de parçacıkların sahip olduğu özellikleri (örneğin erimleri) belirliyor. Dolayısıyla Higgs parçacığının varlığının kanıtlanması, hiyerarşi problemini ortadan kaldıracak.
HIGGS BOZONUNDAN BAŞKA NE BULUNMASI BEKLENİYOR?Aslında akla ters gelmesine rağmen Higgs, birçok fizikçinin bulmak istediği en son parçacık. Çünkü onlar LHC’de Higgs’in ortaya çıkacağından son derece eminler ve bu parçacıktan başka hiçbirşey bulunmazsa, fizik araştırmalarında yolun sonuna gelinmiş olacağı düşüncesindeler.
Dolayısıyla umutları, LHC’nin Higgs bozonundan daha önemli olarak Standart Model’in kapsam alanı dışındaki parçacıkları da ortaya çıkarması.
Örneğin, son yıllarda fiziğe damgasını vuran çarpıcı bir paradigma, evrende var olduğu hesaplanan toplam maddenin %80’inin, tanımadığımız, varlığını ancak hisstettirdiği kütleçekimi sayesinde algılayabildiğimiz bir “karanlık madde” den oluştuğunun belirlenmesi.
Standart Model’e rakip olan “süpersimetri” adlı bir kuram, başlangıç anlarında evrende bildiğimiz her parçacığın ağır (yani süper) ve ters özellikli bir eş parçacıkla simetrik bir ilişki içinde bulunduğunu söylüyor. Yani bir madde parçacığının (fermiyon) eşi, kendinden daha büyük kütlede (süper) bir kuvvet taşıyıcı parçacık (yani bozon) .
Süpersimetri kuramcıları, bunlardan “en hafif süpersimetrik parçacık” diye adlandırılan birinin, karanlık madde ile aynı özellikleri taşıdığını düşünüyorlar.
KARADELİK OLUŞACAK MI?LHC’nin tamamlanmasından yıllarca önce bazı fizikçiler, yüksek enerjili deneyler sırasında ortaya çıkacak bir karadeliğin hızla büyüyerek Dünya’yı yutacağı biçimde medyada büyük yankı bulan bir iddia ortaya atmışlardı. CERN yetkililerinin buna cevabıysa, bir karadelik oluşsa bile bunun ancak mikroskopik boyutlarda ortaya çıkacağı ve bir saniyenin çok küçük kesirlerinde “Hawking ışıması denen bir süreçle “buharlaşacağı” şeklindeydi. Nitekim CERN fizikçileri, “kozmik ışınlar” denen ve uzayın çok uzaklarından gelen proton gibi yüklü parçacıkların atmosferimizdeki moleküllere çarpmasıyla LHC’nin üretebileceğinin çok üstündeki enerjilerin ortaya çıktığını, ama Dünyamızın hala yerinde durmasının bu gibi korkuların temelsizliğine işaret ettiğini belirtiyorlar.
Yine de tartışma evrenin ilk anlarında varolduğu düşünülen bu mini karadeliklerin LHC’de de ortaya çıkıp çıkmayacağı sorusunu açıkta bırakıyor.
Karadelikler normalde büyük bir kütlenin kendi üzerine çökmesiyle oluşuyor. Ama geçtiğimiz günlerde Kanadalı ve Amerikalı iki fizikçinin yayımladığı simulasyon sonuçları, iki parçacığın çarpışmasıyla bir minikaradeliğin gerçekten oluşabileceğini gösteriyor.
LHC’de bazı deneyler, bu minikaradelikleri aramak için kurgulanıyor. Peki bu karadelikler LHC’de gerçekten gözlenebilecek mi? Science dergisine çalışmayı özetleyen bilimciler, “kesin değil” yanıtını veriyor. Çünkü karadelik oluşumu için gereken Planck enerjisi, çok büyük bir değer. LHC’de ulaşılabilecek 14 trilyon elektronvoltluk maksimum enerjinin bir kentilyon, yani milyar kere milyar katı!
Böyle olunca fizikçiler LHC’de minikaradeliklerin ancak uzayın bildiğimiz üç mekan ve bir de zaman boyutunun dışında ek boyutlara sahip olması halinde ortaya çıkabileceği görüşündeler.
EK BOYUTLARI GÖRECEK MİYİZ?Bazı kuramlara göre bizim duyularımızla algılayamadığımız fazladan boyutlar, uzay-zaman dokusuna örülmüş küçük halkalar içinde saklı.
Standart Model’e rakip bir başka model olan ve tanıdığımız ya da tanımadığımız tüm parçacıkların akıl almaz küçüklükte tek boyutlu iplikçikler, iki boyutlu zarlar ya da üç boyutlu yapıların değişik titreşim modları olduğunu öne süren “süpersicim kuramı” da çok sayıda boyutun (bazı modellerde sayı 22’yi buluyor) varlığına dayanıyor.
Aynı kuramlara göre fazladan boyutlar, Planck enerjisinin değerini büyük ölçüde düşürebilir. Dolayısıyla Dünyamızı yutmayacak ve varlıkları bozundukları parçacıkların dev detektörlerde saptanmasıyla anlaşılabilecek minikaradeliklerin ortaya çıkması, aynı zamanda fazladan boyutların varlığını da kanıtlamış olacak.
Bazı fizikçiler de bu ilave boyutların sanıldığından daha büyük boyutlarda olduğunu ve LHC’deki çarpışmaların üreteceği enerjide ortaya çıkabileceğini savunuyorlar.

Yeni fizik yolda!

2010-04-05T01:01:00.001+03:00

Yeni fizik yolda!
CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nda varılan enerji düzeyleri, fizik kitaplarının yeni baştan yazılmasına yol açabilir.

Çok sayıda kıyamet teorisine konu olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı yüzyılın en büyük deneyi olarak kabul ediliyor.
Raşit GÜRDİLEK
ntvmsnbc

Avrupa Nükleer Araştırmalar Merkezi CERN’in kontrol odası, 30 Mart 2010 günü içerideki bilimci, mühendis, teknisyen ve medya temsilcilerinin sevinç çığlıklarıyla bir kez daha çınladı. Dünyanın en güçlü parçacık hızlandırıcısı olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (Large Hadron Collider – LHC), ilk açılışını fiyaskoyla sonuçlandırılan arızanın 6 ay sürede giderilmesinin ve ihtiyatlı ön deneylerin verdiği güvenle, protonları rekor enerji düzeyinde çarpıştırmaya başladı.
İsviçre-Fransa sınırında yerin 100 metre altındaki tünelde proton demetleri, süperiletken mıknatıslarca ters yönlerde (boşlukta saniyede 300.000 km yol alan) ışığın hızının eşiğine (%99,999999’una) kadar hızlandırıldıktan sonra kafa kafaya çarpıştırılmaya başlandı. Bu çarpışmalarda ortaya çıkan enerji düzeylerinde, 13,7 milyar yıl önce evreni ortaya çıkaran Büyük Patlama’dan sonraki ilk anlarda varolduğu düşünülen büyük kütleli parçacıkların kendilerini göstereceği umuluyor. Bu parçacıkların, 50 yıldır evreni oluşturan maddenin en azından bir kısmını başarıyla açıklayan Standart Model adlı kuramın eksik kalan bölümlerini tamamlayacağı umuluyor.
Bu parçacıkların başında, tüm öteki parçacıklara kütlelerini kazandırdığı düşünüldüğü için fizikçilerin şaka yollu “tanrı parçacığı” diye adlandırdıkları “Higgs bozonu” geliyor.

LHC’nin oluşturacağı enerjilerde ayrıca Standart Model’e rakip süpersimetri adlı bir kuramın öngördüğü parçaların da ortaya çıkabileceği umuluyor. Deneyin bir önemli hedefi de Einstein’ın genel görelilik kuramının öngörülerine uygun olarak mikroskopik ölçekte karadeliklerin ortaya çıkıp çıkmayacağını gözlemek.
LHC’nin 10 Eylül 2009’da ilk açılışından dokuz gün sonra, süperiletken mıknatıslar arasındaki elektrik bağlantılarının arızalanmasıyla meydana gelen soğutucu kaybıyla sonuçlanan arıza, CERN yetkililerini hedeflere ulaşmakta çok aceleci davranmama konusunda eğitmiş bulunuyor. LHC, ters yönlerde hareket eden protonların her birini 7 trilyon elektronvolt (7 TeV) düzeyine kadar hızlandırıp 4 Ayrı devasa detektör içinde kafa kafaya gerçekleşen ender çarpışmalarda toplam 14 TeV enerji düzeyi elde etmek üzere tasarlanmış bulunuyor.
Ancak, şimdiye kadarki aksaklıklardan ağzı yanan yetkililer, çarpışma enerjilerini 2011 yılının sonuna kadar maksimum kapasitenin yarısında, yani 7 TeV düzeyiyle sınırlı tutacaklar. Hızlandırıcı, 2012 yılındaysa tümüyle kapatılarak, gerekli görülen teknik iyileştirmeler yapılacak ve 2013’ten itibaren tam kapasiteyle çalışmaya başlayacak.
Zaten, bu büyük makinenin devreye girmesinin ve fizikte vaadettiği yepyeni açılımların yarattığı heyecana rağmen, sonuçların incelenmesi ve açıklanması daha uzun yıllar alacak.
O halde şimdilik yapabileceğimiz LHC’nin detaylarına ve akla getirdiği sorulara daha yakından ve kısa başlıklar altında göz atmak.
SAYILARLA LHC
Proton hızı: Işık hızının %99,9999991’i Her kümedeki proton sayısı: 100 milyara kadar Her saniye biribiri içinden geçen küme sayısı: 4 istasyonda 31 milyon kadarKümelerin birbiri içinden her geçişinde çarpışma sayısı: 20’ye kadarÇarpışma başına veri: Yaklaşık 1,5 megabyte Higgs Parçacığı Sayısı: Her 2.5 saniyede 1 (tavan parlaklık ve Higgs ile ilgili varsayımlar veri kabul edildiğinde)
NASIL ÇALIŞACAK? LHC’de süperiletkenlik kazanmaları için sıvı helyumla -271 santigrat dereceye kadar soğutulmuş 7000 mıknatıs, önce proton demetlerini ışık hızının eşiğine kadar getirip odaklayacak. Bu demetlerin fizik dilinde “parlaklık” (luminosity) denen yoğunluğu, şimdiye kadar erişilebilmiş düzeyin 40 katı.
Protonlar, hızlandırıcı halkasında yaklaşık 3000 küme halinde yol alacaklar. Her biri yaklaşık 100 milyar proton içerecek olan kümeler, çarpışma noktalarına bir iğne boyutlarında ulaşacak: birkaç cm uzunluğunda ve ince bir insan saçı kalınlığında. Halkanın değişik yerlerine kurulu 4 dev detektör içindeki çarpışma noktalarında saniyede 600 çarpışma olacak.
“OLAYLAR” NASIL GÖZLENECEK?LHC’de her biri farklı hedeflere odaklı ATLAS, ALICE, CMS (Compact Muon Selenoid) ve LHCb adlı dört detektör bulunuyor. Birer apartman boyutlarındaki bu detektörler, merkezlerinde iki protonun çarpışmasıyla oluşacak enerji topunda ortaya çıkacak binlerce parçacığı izleyip enerjilerine ve izledikleri yollara göre sınıflandıracak.
VERİLER NASIL TOPLANACAK?En büyük iki detektörün her biri 100 milyon veri kanalına sahip. Bunların sağlayacağı veri saniyede 100.000 CD dolduracak hacimde. Bunların üst üste konulması durumunda boyunun alta ayda Ay’a ulaşacağı uzmanlarca belirtiliyor.
Dolayısıyla incelenmeye değer çarpışmaları alelade olanlardan ayırt edebilmek için çok katmanlı bir veri süzme sistemi kurulmuş durumda. Süzülmüş veriler, analiz edilmek üzere dünyanın her tarafından binlerce fizikçinin kişisel bilgisayarlarından oluşan bir ağa gönderiliyor.
İLGİLİ HABER
Tarihin en büyük deneyi başarılı!Görünmezlik yolunda görünür adım Dünya kabuğunda anti-madde bulundu CERN'de kara delik oluşur mu?
LHC NEDEN BU KADAR GÜÇLÜ?Protonlar, tanıdığımız (hadronik) maddenin temel yapıtaşları olan kuark adlı madde parçacıklarıyla (bunlara fermiyon deniyor), bunları bir arada tutan gluon adlı kuvvet taşıyan “bozon” türünden parçacıklardan oluşuyor. Durağan kütlesi (Einstein’ın ünlü E=Mc2 formülüyle açıkladığı madde-enerji eşitliği uyarınca) 1 milyar elektronvolt olan protonları, aslında sabit birkaçı hariç sürekli ortaya çıkıp kaybolan kuark ve gluonlardan oluşmuş bir gökada gibi düşünmek mümkün. Hızlandırıcılarda meydana gelen çarpışmalarda da aslında çarpışan bu kuark ve gluonlar. Dolayısıyla LHC’de meydana gelecek çarpışmaların en şiddetlileri olan tam kafa kafaya çarpışmalarda protonların taşıdığı enerjinin toplamının, (7+7 = 14 TeV) ancak yedide biri, yani 2 TeV serbest kalacak ve ortaya çıkacak parçacıklar bu enerji düzeyinde ortaya çıkacak.
LHC’NİN RAKİBİ KİM?Parçacık fiziği alanında CERN’in Atlantik ötesindeki en büyük rakibi, fizikte büyük buluşlara imza atmış olan Chicago yakınlarında kurulu Fermi Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı, ya da kısa adıyla “Fermilab”.
Fermilab, kuşkusuz bir Nobel Ödülü getirecek olan Higgs bozonunu bulma yarışını, emekliliğini ertelediği Tevatron adlı emektar hızlandırıcısıyla sürdürüyor.
Şimdiye kadar en güçlü çarpıştırıcı olma onuruna sahip olan Tevatron, protonları 1 trilyon elektronvolt (1 TeV) enerji düzeyine kadar hızlandırabiliyor. Asıl dikkate alınanın protonlar içindeki kuark ve gluonlar arasındaki çarpışmalar olduğundan Tevatron, protonları toplam 2 TeV enerji düzeyinde çarpıştırmasına rağmen, ortaya çıkan parçacıkları teraelektronvolt (trilyon elektronvolt) düzeyde inceleyebilmek için gereken enerjinin beşte birine ulaşabiliyor.
DEVAMI: “HİGGS BOZONU” NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?

YÜZYILIN DENEYİ HAKKINDA - LHC-CERN-

2010-04-03T14:23:00.006+03:00

Dünyanın en büyük atom altı parçacık çarpıştırıcısı olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısında iki proton ışını rekor hıza ulaştırılarak çarpıştırıldı. Bugüne kadarki en büyük enerji açığa çıkarıldı.
İnsanlık tarihinin en büyük bilimsel deneyinin ilk önemli aşaması dün başarıyla geçildi. 27 kilometre uzunluktaki tünelde hızlandırılarak döndürülen proton parçacıkları, bugüne kadarki en yüksek enerjiyle kafa kafaya çarpıştırıldı.

Cenevre’deki Avrupa Nükleer Araştırma Merkezinde (CERN), yerin 100 metre altındaki 27 kilometrelik oval tünelde iki proton huzmesi 3,5 Tera elektron volt (3,5 trilyon elektron volt- TeV) enerjiyle, ışık hızına (saniyede 300 bin kilometre) çok yakın bir hızla çarpıştırıldı.
Çarpışma sırasında ortaya çıkan binlerce kara deliğin doğum ve yokoluş sürecini kaydeden bilimciler, bunların analizi sonucunda evrenin yapıtaşlarına ilişkin çok önemli bilgilere ulaşabilir. Elbette bu kara deliklerin dünyayı yok edeceğine ilişkin bilim dışı söylentiler de ortadan kalkmış oldu. Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi (CERN) uzmanları, parçacık çarpıştırıcısında “büyük patlamayı” bugün gerçekleştirmeye çalışacak.
CERN araştırmacılarının açıklamasına göre, kozmosu oluşturduğu düşünülen “büyük patlama” Fransa-İsviçre sınırında 27 km uzunluğundaki dairevi yeraltı tünelinde yeniden oluşturulmaya çalışılacak.
Yerin 100 metre altındaki tünelde, 3.5 Tev (terraelektronvolt) gücündeki ışık huzmeleri ters istikametlerden gönderilerek toplam 7 Tev enerjiyle çarpıştırılacak.

CERN yetkilisi Steve Myere, “İki huzmeyi çarpıştırmak başlı başına zorlu bir iş. Bu, okyanusun ortasında çarpıştırmak üzere Atlantik’in iki kıyısından birer toplu iğne fırlatmak gibi bir şey aslında…” dedi.
Bilim adamları, “büyük patlama” deneyinde kozmosun doğasını kavramaya yarayacak yeni parçacıklar görmeyi umuyor. Bir mikro saniye sürecek çarpışmada, temel element parçacıkları, atom çekirdeklerini oluşturmak için birleşmeye başlamadan önce meydana gelen “büyük patlama” anındaki koşulların oluşturulması öngörülüyor.
Uzmanlar, çarpışma sırasında, özellikle teorik fizikteki kütle kavramının temelini oluşturan veya kara maddenin neden yapıldığını anlamaya yarayacak Higgs parçacığının (Tanrı parçacığı) kanıtını göreceklerini umuyor.

Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi’nde (CERN) görevli Türk araştırmacı Dr. Bilge Demirköz, elde edilen enerjiyle 18-24 ay arasında veriler elde edeceklerini bildirerek, daha sonra hızlandırıcının bazı parçalarının yenilenerek üst teknolojiye çıkarılacağını belirtti. Demirköz, daha sonra deneye tekrar başlayacaklarını ve şu anki enerjinin de üst seviyelerine çıkacaklarını söyledi.

EVREN VE BEYNİMİZİN BENZERLİĞİ

2010-04-03T14:08:00.002+03:00

Fizikçiler bir beyin hücresinin yapısının bütün evrenle aynı olduğunu keşfettiler. Aslında söze hiç gerek yok. Sadece fotoğraflara yan yana bakmanız yeterli…Beyin Hücresi; Brandeis Üniversitesi’nde doktora öğrencisi olan Mark Miller, beyindeki belirli türlerdeki nöron hücrelerinin birbirleriyle nasıl bağlantılı olduklarını araştırıyor. Bir farenin beynini zayıf dilimlere boyayarak, bağlantıları görsel olarak belirleyebiliyor. Yukarıdaki imaj; soldaki üç nöron hücresinin (iki kırmızı ve bir sarı) ve onların bağlantılarını göstermektedir. Evren; Astrofizikçilerin uluslararası bir grubu, evrenin nasıl büyüdüğünü ve değişiklik geçirdiğini canlandırmak için geçen yıl bir bilgisayar temsili kullandı. Yukarıdaki temsili imaj; binlerce yıldız, galaksi ve kara madde (ağ) tarafından çevrilen geniş bir galaksi kümesini (açık sarı) ön plana çıkaran şimdiki evrenin enstantene bir resmidir. TIKLAYIN BAKIN FARKLI MI?

Biri sadece mikrometreler genişliğindedir.Diğeri milyarlarca ışık yılı boyuncadır. Biri, bir fare beynindeki nöronları gösterir.

YENİ FİZİK, YENİ ÇAĞ

2010-04-01T19:45:00.008+03:00

BHÇ(BÜYÜK HADRON ÇARPIŞTIRICISI) nın çalışacağı 10 yıl boyunca 10^17 dolayında proton-proton çarpışması gerçekleşecek. Yaklaşık 10 'ekzotik' olayın gözlenmesi "yeni fizik" keşfi sayılabilir.

Bu 10 ilginç olayın 10^17 sıradan olay arasından seçilmesi gerekiyor. Tipik bir iğnenin hacmi 5 mm^3 ve tipik bir saman yığınının hacmi 50 m^3 olarak alınırsa BHÇ'nda yeni fiziğin aranması bir milyon saman yığınında bir iğnenin aranmasına benzetilebilir.

"BHÇ'nda veri alacak olan deneyler bu işi başarabilecek şekilde tasarlandığından ilginç keşiflerin bizi beklediğine inanıyoruz ve Türk YEF'çileri (Türkiye'den Ankara ve Boğaziçi Üniversitelerinden YEF grupları) olarak bu heyecanlı maceranın içinde yer aldığımız için büyük mutluluk duyuyoruz."

http://nucleus.istanbul.edu.tr/~cfe/birinci/mak1/index.html

ESO-Türkçe Yayında

2010-04-01T18:38:00.003+03:00

Yakın zamanda görüşmeleri biten yeni haber ve keşif sitemiz ESO-Türkçe yayına başladı. ESO haberlerini artık Türkçe alabileceğimzi sağlayan ve Gökbilim üzerine yeni ve ciddi bir türkçe siteye daha kavuşmamızı sağlayan ise Çanakkale 18 Mart Üniversitesi'nden Arif Solmaz...
ESO orijinal adı "European Southern Observatory" kelimelerinin baş harflerinden geliyor. Türkçeye birebir çevirirsek "Avrupa Güney Gözlemevi" anlamına geliyor. Buna bakarak bu gözlemevinin Avrupa'nın güneyinde olduğunu sanmayın. ESO, Güney Amerika'da Şili'de bulunuyor. Işık kirliliğinin Avrupa'ya göre çok az olduğu yüksek bir tepeye kurulu olan gözlemevinde başta 8.2 metrelik VLT (Very Large Telescope-Çok Büyük Teleskop) olmak üzere Max Planck ve APEX adlı değişik amaçlı teleskoplarda bulunuyor. Bu teleskoplarla yapılan keşiflerin haber verildiği sitedeki yazılar şimdiye kadar 18 dile çevrilerek veriliyordu. Türkçe'nin eklenmesiyle bu sayı 19'a ulaştı.
ESO mali yönden Avusturya, Belçika, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere tarafoından desteklenmektedir.
ESO'nun Türkçe ile verilen son haberi ise "Yıldız-Oluşum Bulutsusunun Aydınlık ve Karanlık Yüzü" oldu.

Bağlantılar:
ESO-Türkçe Anasayfa

Bir Bakışta ESO
ESO-Teleskoplar
ESO Teleskoplarıyla Bilim

Türkiye 'de Her İle Bir Teleskop

2010-03-28T23:42:00.002+03:00

-->
IT sektörünce yöneticilik yapan Nurcan Örtügen Gök hobisini sosyal sorumluluk projesine çevirdi. 1 yıldır uzay ve gökbilimle ilgilenen Gök, evinde teleskop yapıyor ve bu teleskopları okullara vermek istiyor.

IT sektöründe yöneticilik yapan Nurcan Örtügen Gök (35), çocukluğundan beri astronot olmayı hayal ediyormuş. Hatta küçükken bebek değil teleskop istermiş. Üniversite sınavı gelene kadar Türkiye’de astronot olunamadığını bilmeyen Gök istatistik okumuş. İş hayatı, evlilik ve çocuk nedeniyle de bu hobisinden uzak kalmış. Ta geçen seneye kadar. Kendisi için birşeyler yapmaya karar veren Gök kendisine bir teleskop almış, gözlem yapmaya başlamış. İnternette Gökbilim Forumu’ndan bilgiler edinmiş. Neye nasıl bakması gerektiğini öğrenmiş. Bilgisayara astronomi programları yüklemiş.

Geçen senenin dünya astronomi yılı olması nedeniyle gökbilimle ilgili birçok etkinlik düzenlenmiş. Kültür Üniversitesi’ndeki amatör teleskop yapma çalıştayına katılan Gök, 9 gün süren bu etkinlikte teleskop yapmayı öğrenmiş. Çalıştaya başvuranların çoğunun öğretmen olduğunu belirten Gök: "Amaç önce öğretmenlere teleskobun nasıl yapıldığını öğretmekti. Böylece onlar da öğrencilerine öğretebilecekti ve daha çok kişi öğrenmiş olacaktı." 100 kişinin katıldığı etkinlikte 9 günde 100 teleskop yapılmış. Gündüzleri teleskop akşamları da gökbilimi dersleri almışlar, astronomi yazılımlarını öğrenmişler. El yapımı teleskobun çok daha değerli olduğunu belirten Gök, teleskobun 5 günde bittiğini söylüyor. Uzmanlık kazanıldığında ise süre 2 güne kadar düşüyor.

Okulda gözlem yapılacak

Çalıştaya katılan öğretmenlerin teleskoplarını okullara götürdüklerini belirten Gök: "Ben ise teleskobu aldım eve geldim. Bunun yaygın bir hobi olsun istiyorum. Astronomi öğrencileri istihdam konusunda çok sıkıntı çekiyor. Mesela yurtdışında kaldırım astronomluğu diye bir iş kolu var. Sokaklara kurulan teleskoplardan nasıl bakılması gerektiğini gösterip bilgi veriyorlar. Çalıştaya katılıp teleskop sahibi olmamın bir sonucu olması gerekiyordu. Evde 3-4 tane teleskop var. Kendim bir kurum değilim. Çalıştay da organize edemiyorum. Bana teleskop yapmayı öğret diyen de yok. Teleskobun yapılabilir birşey olduğu duyulsun istedim. Çocuklar gezegenleri çok daha iyi görüyorlar bizden. Gözlem etkinlikleri düzenlendiğinde çocuklar çok ilgi gösteriyor." Yaptığı teleskopları okullara bağışlamak isteyen Gök daha fazla okulun bundan haberdar olması için İlk Teleskobum projesine başladı. İlköğretim öğrencileri ’hayalimdeki uzay’ konulu bir resim çizecek, bu resmi nurcanortugen@gmail.com adresine gönderecekler ve http://ilkteleskobum.org/ sitesinde yayınlanacak. En çok oy toplayan resmin sahibi olan öğrencinin okulu teleskobu almış olacak. Ayrıca teleskobun teslim edildiği gece okulda biz gözlem etkinliği düzenlenecek. Bu etkinliğe İstanbul Üniversitesi Amatör Astronomlar Kulübü ve Ankara Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı Ethem Derman da katılacak. Gözlem dışında öğrencilere bilgiler de verilecek.

Her ile bir teleskop

Gök, her ilde bir devlet okulunun teleskop sahibi olmasını istiyor. Şu anlık İstanbul dışındaki okullar için birşey yapamadığını belirten Gök: "Etkinliklere öğrenci kulüpleri de gelecek ve masraflarının karşılanması gerekiyor. İşten izin almam da zor şu an için. Her ile bir teleskop vermeyi planlıyorum ama zaman içinde şekillenecek."

Başvuruların 8 Mayıs’ta biteceği resim yarışmasını kazanan öğrencinin okuluna teleskobun 21 Mayıs’ta teslim edilmesi planlanıyor. Okulların açılmasıyla yeniden bu yarışmayı düzenleyip başka illere de teleskop vermek istediğini belirten Gök: "Urfa’da da teleskobu olan okul olsun. Işık kirliliği daha az orada. Belki de yeni yıldızlar keşfedecekler" diyor.

3 Boyutlu Hubble

2010-03-21T16:36:00.002+02:00

NASA, görsel ağırlıklı yeni bir Hubble sitesi oluşturdu. "Hubble 3D" adı verilen sitede, Hubble uzay aracının özelliklerini keşfederek işe başlıyorsunuz. Aracı evirip çevirerek, üzerindeki kameraları ve araçları görüyor ve haklarında bilgi edinebiliyorsunuz.
Üst menüde Gallery kısmıyla birlikte Hubble'ın çektiği bazı görüntüleri açıklamalarıyla birlikte inceleyebiliyorsunuz. Bu görüntüleri ayrıca "Downloads" bölümünden bilgisayaraınıza indirebilir güzel masaüstü fotoğrafları elde edebilirsiniz.
"Game" kısmında ise birbirinden farklı görüntüleri "parçalı bulmaca" (puzzle) ile birleştirmeye çalışıyorsunuz.
"Education" kısmı ise çocuklar için düşünülerek hazırlanmış. Burada yazmakla olmuyor en yisi siz girip inceleyin.

http://www.imax.com/hubble/

Uzayda Yolculuk

2010-02-22T21:07:00.005+02:00

Çanakkale 18 Mart Üniversitesi'nden Arif Solmaz kendi adını taşıyan sayfasında yeni bir yazı dizisi başlattı. Gök Bilgi'de öyle her haber ve gelişme yer almadığından bu yazıya dikkat etmeniz gerekecek. Çünkü Arif Solmaz yazı dizisiyle bizi bir uzay yolculuğuna çıkarıyor.

Güzel bir çalışma olacağa benziyor. Özellikle uzay meraklılarının ve geleceğin astronotlarının okumaları gereken bir yazı dizisi olacağa benziyor. Dizinin ilk bölümünü buradan sizinle paylaşmak istiyorum:

Yeryüzü

Dünya’nın bu fotoğrafı (üstte) Apollo 17 mürettebatı tarafından 1972 yılının Aralık ayında uzay araçları Dünya-Ay arasında ilerlerken çekilmiştir. Afrika ve Arabistan’ın turuncu-kırmızı çölleri derin mavi okyanuslarla ve Antarktika’yı kaplayan beyaz kar ve bulutlarla tümüyle karşıt renklerde yerini almaktadır.

Görüntü: NASA, Apollo 17, NSSDC

Uzaklık Bilgisi
Dünya’nın çapı ekvatorda 12,756 kilometredir (km).

Bu Büyüklükteki Uzaklıkları Nasıl Hesaplıyoruz?

M.Ö 200 yılında, Dünya’nın büyüklüğü aslında %1 hata payıyla hesaplanmıştı! Aristo’nun düşüncesini kullanan Erastotenes’e göre, eğer Dünya yuvarlaksa, geceleyin gökyüzündeki uzak yıldızlar farklı enlemlerde bulunan gözlemcilere farklı konumlarda görünecekti. Erastotenes, Güneş’in yazın ilk gününde Mısır’ın Syene kentinde tam olarak başucu noktasından geçtiğini biliyordu. Aynı günün öğlen vaktinde, Alexandria şehrinde Güneş’in başucu noktasından olan açısal yerdeğiştirmesini ölçtü, burası Syene’den 5000 stadia (stadyumun çoğulu:eski bir uzaklık birimi – yaklaşık 150 metre) uzaklıkta yer almaktaydı. Açısal yerdeğiştirmenin 7.2 derece olduğunu buldu – çember 360 derece olduğuna göre, 7.2 derece çemberin 1/50 lik kısmına karşılık gelmekteydi. Geometri bu 1/50 oranının Dünya’nın çevresinin Syene ve Alexandria şehirleri arasındaki mesafeye oranıyla aynı olduğunu söylemektedir. Böylece Dünya’nın çevresi, iki şehir arasındaki uzaklığı (5000 stadia), 50 ile çarparsak, 250.000 stadia olarak bulunuur.

1/50=5000/Ç

Ç=Çevre=5000×50=250.000

Kilometreye nasıl çevireceğiz? ‘Stadium’ biriminin yaklaşık 0.15 km olduğunu biliyoruz. Bunun anlamı Erastotenes Dünya’nın çevresini yaklaşık 40.000 km olarak tahmin etmiştir. Ayrıca çemberin çevresinin 2pi (3,1415…) çarpı çemberin yarıçapı olduğunu da biliyordu. (Ç=2pixr) Bu bilgiyle, Erastotenes Dünya’nın yarıçapının 6366 km olduğu sonucunu çıkarmıştı. Bu değerlerin her ikisi de bugün kullandığımız modern değerlere çok yakındır. Dünya’nın çevresi ve yarıçapı sırasıyla 40.070 km ve 6378 km olarak yörüngede dolanan uzay araçlarıyla ölçülmüştür.Çemberin çapı yarıçapın iki katıdır, bu da bize Dünya’nın çapını 12756 km olarak vermektedir.

Not: Dünya neredeyse, fakat tam olarak değil, mükemmel bir küredir. Ekvator yarıçapı 6378 km, kutup yarıçapı 6357 km’dir, başka bir deyişle, Dünya hafifçe basıktır. Erastotenes kutup yarıçapını ölçmüştür, ve (0.15 km/stadyum dönüşümünü kullanarak) bulduğu değer kutup ve ekvator değerleri arasında yer almaktadır.

Bu Uzaklıklar Astronomlar için Neden Önemlidir?

18. ve 19. yy’larda, astronomlar Dünya’nın çapını güneş sisteminin boyutlarını belirlemek için bir ölçü olarak kullanmışlardır. Günümüz astronomlarının günlük araştırma faaliyetleri için Dünya’nın büyüklük bilgilerini bilmeye ihtiyaçları yoktur. Yine de, Dünya’nın çapı, gezegenin sakinleri olan bizler için kozmik uzaklık ölçeğini anlama çabasında halen ilk adımı temsil etmektedir.

Seyahat Süresi
Yörüngede saatte 27.880 km (17.322 mil) hızla dolanan Uzay Mekiği’nin bir turu yaklaşık 90 dakikadır, ya da Dünya’nın çevresinin hemen dışındaki seyahati. 322 km (200 mil) yükseklikteki bir yörünge aracı yaklaşık 41.300 km (26.000 mil) yol katetmektedir.

Bir sonraki durağımız Güneş Sistemi olacak.

Kaynak: NASA, Cosmic Distance Scale

Dizinin devamı http://arifsolmaz.wordpress.com/dunyadan-evrene/ adresinde yayınlanacak.

Bu Hafta Kırmızı Gezegen Mars'ı Gözleyelim

2010-01-26T05:54:00.007+02:00

Mars bu hafta Dünyamıza 99 milyon kilometre uzaklıktadır.

2012 yılına kadar en yakın konumunda olacak.

Teleskoplarınızı alın ve turuncu-kırmızı olarak parlayan Kırmızı Gezegeni gözleyin.

Doğuda Yengeç (Cancer) takım yıldızı tarafında ve Güneş battıktan hemen sonra yükselmektedir.

Kaçırmayın!

-1,3 ışık şiddeti büyüklüğünde parlayacak tıpkı en parlak yıldız Sirüs gibi.

Her Perşembe TRT'de Gökbilim Programı

2010-01-16T23:06:00.005+02:00

Bundan böyle TRT-Türkiye'nin Sesi Radyosu (TSR)'de her perşembe akşamı 19.00'da Gökbilim konuşulacak. Programa konuk olarak katılacak olan değerli bilim insanımız Prof. Dr. Ethem Derman ile Gökbilim'deki gelişmeleri, yenilikleri öğreneceğiz, dinleyeceğiz. Radyoyu internetten rahatlıkla dinleyebilirsiniz. Bu türden programların yapılmasının zamanı gelmedi mi sizce. Bu konuda daha fazla derdimi açıp sizi sıkmadan ilk programı dinleyelim.

Aşağıdaki video, Ethem Hocamızın bir öğrencisi tarafından hazırlanmış. Radyo programını ise başka bir öğrencisi kaydetmiş. İşte ilk bilim sohbeti ve Ethem Hocanın ilk gökbilim programı:

Hubble evrenin ilk dönemini yakaladı

2010-01-06T03:12:00.006+02:00

Hubble Uzay Teleskopu evrenin ilk dönemini yakaladi,- Büyük Patlamadan (Big Bang )sadece 600 milyon yıl sonrası yani evren henüz daha yeni yürümeye başlayan çocuk dönemine benzemektedir.

Bilim insanları Amerika Astronomi Cemiyeti'nin salı günü toplantısında bu fotoğrafı çözdüler.
Erken evren dönemini , hatasız olarak ilk evreye ait yıldız bulutsusu belirtileri ve milyon yıl yaşındaki galaksileri gösteriyordu.

Bu genç galasiler ,spiral ve elipse benzer şekli henüz oluşturmamışlar ,çok küçük ve oldukça mavi renktedirler.

"Bunun nedeni bulunduğu dönemden kaynaklanmaktadır, ağır metalleri içermiyorlar" dedi, -fotoğrafı çözen kişiler arasından -astronomi profesörü Garth Illingworth, California Üniversitesi /Santa Cruz,
"Çok küçük galaksileri görüyoruz bunlar bugünkü büyük galaksilerin tohumudur" dedi Illingworth haber konferansında ,

" NASA nın Hubble teleskopu geçen seneden tamir edilinceye kadar geçen sürede astronomlar Büyük Patlamadan sonra 900 milyon yıl yaşındaki görebildiler" dedi , Illingworth

Hubble bir anahtar gibi evrenin yaşının 13,7 milyar yıl olmasına dair onyıllar süren tartışmanın sonlanmasına yardımcı olmaktadır.

Bilindiği kadarı ile Hubble daha ilk galaksileri göremiyor.Bu nedenle NASA , 4.5 milyarl dolarlık yeni güvenilir bir gözlemevini dört yıl içinde yerleştirecek .
"Biz daha işin başlangıcındayız" dedi astrofizikçi Neil deGrasse- Tyson /Amerika Müzesi/Natural History(Doğa Tarihi)

" Her adım daha önce bilmediklerimizle , bizi başlangıca daha çok yaklaştırıyor ",

Bu yeni Hubble fotoğrafı çok uzaktadaki basit galaksileri bitiştirilmiş yakınlıkta ,çok yeni ve oldukça evrim geçirmiş olduğunu gösteriyor.Bu sonuç ,kozmik aile fotoğrafın bize galaksilerin farklı yaşlarda ve gelişme evrelerde olduğunu yaşlarının da 13 milyar yıldan fazla olduğunu gösteriyor.

Tyson, Hubble'ın bu kolayca anlaşılamayan görüntüsünü araştıran kişi olarak "çoğu insan kendi bebeklik resmini görmek ister ,fakat bu resimler çok farklı " bu resimler hepimizin bebeklik resmidir ,bu nedenden dolayı oldukça ilginç"

___

2009 Chandra Görüntüleri Ekim ve Eylül

2009-12-19T06:52:00.008+02:00

22 Ekim 09
JKCS041
Dünya'dan 10,2 milyar ışık yılı uzaklıktaki galaksi bulutsu

06 Ekim 09
NGC 6240

Dünya'dan 330 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir galaksi

22 Eylül 09
Galactic Center Galaktik Merkez
Dünya 'dan 26.000 ışık yılı uzaklıkta yer alan 900 ışık yılı ile oluşturulan 400 görüntü mozaiği

14 Eylül 09
Hydra A

Dünya 'dan yaklaşık 840 milyon ışık yılı uzaklıkta bir galasi bulutsu.

2009 Chandra Görüntüleri-Aralık ve Kasım -

2009-12-16T20:57:00.004+02:00

10 Aralık 09
NGC 6872 Dünyadan 18 milyon ışık yılı uzaklıkta ,çarpışan galaksi çiftidir.

23 Kasım 09
Crab Nebula Yengeç Nebulası ( görüntüsü önceki yazımda var)

Yerden görülen yaklaşık 1000 yıl önce patlayan bir yıldızın kalıntısıdır.

10 Kasım 09
Galactic Center Galaksi Merkezi (görüntüsü önceki yazımda var)

Samanyolu merkezi Yeryüzünden yaklaşık 26 000 ışık yılı uzaklıktadır.

04 Kasım 09
Cassiopeia A

Samanyolunda merkezinde nötron yıldızı bulunan bir süpernova kalıntısıdır

GEÇMİŞTEN GELEN IŞIK

2009-12-07T00:46:00.002+02:00

Nisan'da NASA'nın Swift uydusu, bir gamma ışın infilakı tespit ettiğini açıkladığı bir mesaj gönderdi; ışınlar çok uzak bir yıldızın hayatının bittiğinin göstergesi olan şiddetli bir patlamanın kalıntılarıydı. O zamandan beri gök bilimciler yeryüzündeki teleskopları kullanarak kızılötesi ışık patlamalarının spektrumunu ölçüyor ve yıldızın dünyaya uzaklığını tahmin etmeye çalışıyor. Yıldızlara baktığınız zaman, aslında geçmişten gelen ışıklara bakıyorsunuz. Bu gamma ışığı infilakı, resmi adıyla GRB 090423, aslında gezegenimizde tespit edilebilen en uzak ve en eski gökcismi; 13,1 milyar yıl öncesine ait. Bir başka deyişle, evrenin oluşum teorisine kaynaklık eden Big Bang'den sadece 630 milyon yıl sonra meydana gelen bir patlamanın kalıntıları bunlar. Bu ışığın bize gelişinin bu kadar uzun sürmesi, evrenin genişlemesinden kaynaklanıyor. Işığın uzunluğu ki, buna kırmızıya kayma denir, ne kadar fazla olursa obje o kadar uzak demektir. Bir önceki en uzak obje, kırmızıya kayması 6,96 olan bir galaksiydi. Kırmızıya kayması 8,2 olan GRB 090423, gözlemcilere ışığın aşırı kırmızı noktası olarak göründü. Bu patlama gerçekleştiğinde, gezegen bugün olduğundan dokuz kat daha küçüktü. Zamanın bu kadar uzağındaki gizli yerin teoride keşfedilmesi olayın bir boyutu. Bir diğeri de onların ışık patlamasına tanıklık etmek. GRB 090423 hepimizi hayal gücümüzün sınırlarını kaldırmaya davet ediyor. O uzaklıktan dışarı baktığımızı hayal ediyoruz ve biliyoruz ki bizim kendi keşfimiz hala 13 milyar yıl gelecekte yatıyor

Galaksi Merkez Bölgesinin Gözlemi

2009-12-07T00:44:00.005+02:00

DAY 2009 kutlamalarında NASA nın Büyük Gözlemevleri ; Hubble Uzay Teleskopu, Spitzer Uzay Teleskopu ve Chandra X-ışın Gözlemevi Samanyolu Galaksinin merkezi bölgesi hakkında ortak bir görüntü elde ettiler.

Bu spektral görüntüde , kızılötesi ve X ışını ile galaktik merkezi yakınlarında tozların arasından şiddetli ve aktif olarak gözlendi.

Merkezde parlak beyaz bölgede Sagitarrius A yer almaktadır. tıpkı açısal genişlikte 1.5 derecelik dolunay kadar görüntü vermektedir.

Her teleskop farklı renkte görüntü vermektedir:

- Sarı renk , Hubble ile yakın kızılötesidir. Burası yüksek enerjili bölgedir ve yüz binlerce yıldızın doğum evidir .

- Kırmız renk ,Spitzer ile kızılötesidir. Yıldızlardan salınan radyasyon ve rüzgarlar parlayan toz bulutları ve küresel filamentleri ile karmaşık yapıyı sergiler.

- Mavi ve mor renkler ,Chandra ile X- Işınıdır. X-ışını salınımı, galaksi merkezindeki yıldız patlamaları sonucu çok yoğun kütleli kara delikten, milyonlarca derecedeki ısınan gazdan dolayıdır .

Parlak mavi kabarcıklar ise ; içinde bir nötron yıldızı ya da kara delik bulunduran çift yıldız sisteminden salınmaktadır.
Tüm bu görüntüler bir araya getirilince , galaksinin gizemli merkezi hakkında bilinen en detaylı görüntü kompoziyonu vermektedir.

Bir Kozmik İkon Yengeç(Crab) Nebulası

2009-12-06T23:55:00.008+02:00

1054 yılında yeryüzünden Taurus kümesinde bir yıldızın ölüm spektrumu gözlendi.

Şimdi yaklaşık bin yıl kadar sonra patlama sonrası yüksek enerjili parçaçıklar salarak çok yoğun bir cisim haline dönen yani nötron yıldızı olarak bilinen Yengeç (Crab)Nebulasıdır

Chandra uydusu X ışın verileri ile kozmik jenaratör gibi çalışan ve üretiği enerji miktarı 100 000 güneş kadar olduğuna dair hakkında belirgin ipuçları vermektedir.

Bu bileşik görüntüler veri olarak , NASA nın üç tane Büyük Gözlemevi (Great Observatories ) tarafından kullanılmaktadır.

Chandra X-ışın görüntüleri mavi, Hubble Uzay Teleskopu görünür bölgede kırmızı ve sarı ve Spitzer Uzay Teleskopu kızılötesi görüntüleri mor renktedir.

X-ışın görüntüsü alınan bölge diğerlerine göre daha küçüktür çünkü çok yüksek enerjili elektronlar yayılmaktadır ve çok hızlı davranarak salınım yaparlar daha düşük enerjili olan görünür ve kızılötesi bölgelerdeki elektronların salınımı daha yavaştır.

Diğer değişik teleskoplarla birlikte , Chandra Yengeç( Crab )Nebulasının bilinmeyen kayıp hayatı /geçmişi hakkında bilgi vermeye devam etmektedir .

Yengeç (Crab )Nebulası üzerinde en fazla çalışılan gök cismi olduğundan dolayı,bu onu kozmik ikon yapmaktadır.

UZAY YELKENLİSİ

2009-11-28T21:43:00.003+02:00

Bir sene sonra, dünyanın 800 kilometre üzerinde, bir roketten ekmek büyüklüğünde bir kutu fırlayacak. Bu kutu hava boşluğunda ay kadar parlak ama ondan biraz daha belirgin dört yelken açacak. Sonra yavaşça güneş ışığıyla beslenen yelkenleriyle yıldızlara doğru yol almaya başlayacak. LightSail-1 isimli bu uzay aracı, en fazla birkaç saat havada süzülerek birkaç kilometre tırmanacak. Denizcilerin yüzyıllar boyu yerkürenin rüzgârlarıyla okyanusta yol aldığı gibi, bu uzay aracı da yıldızların rüzgârıyla uzayda yol alacak. Uluslararası uzay topluluğu Planetary Society'nin başkanı Louis Friedman, "Işıktan güç alarak uzayda yolculuk yapmak, bizi bir gün yıldızlara çıkaracak tek teknoloji" diyor.Princeton Üniversitesi İleri Araştırma Enstitüsü'nden Freeman Dyson, "Yelkenlerle yolculuk, evrende dolaşmanın harika bir yolu. Ama uygulanabilir hale gelmesi için uzun zaman gerekir" diyor. Güneş yelkeni itici gücünü, ışığın enerjinin yanı sıra ivme de taşıdığı gerçeğinden alıyor. Güneş yelkenini harekete geçiren kuvvet, zayıf olarak nitelenemezse de hafif bir kuvvet. Ancak en fazla birkaç dakikalığına ateşleme yapabilen bir roketin aksine sürekli bir kuvvettir. Bir gün yeterli büyüklükte bir yelken (örneğin bir kenarı 15 km uzunlukta) yapılırsa, bu yelken saatte binlerce kilometre hıza ulaşarak güneş sisteminin bir ucundan diğer ucuna 5 yılda ulaşabilir. Güçlü bir lazer ışınıyla da yelkenler başka bir yıldız sistemine 100 senede ulaşabilir. Ama Friedman, insanları Mars gibi bir yere yelkenle göndermenin çok uzun süreceğini ve onları çok fazla radyasyona maruz bırakacağını söyledi. Uzay aracını hafif tutmak için bir tür kozmik uçurtmaya benzeyecek taşıt 200 sene sonraki teknolojimizle bile ancak ya robotları ya da sadece kromozomlarımızın kopyalandığı bir çipi taşıyabilecek. Prensipte, güneş yelkenleri normal yelkenlerin yaptığı her şeyi yapabilir. Örneğin rüzgâra göre yön değiştirebilir. Diğer uzay araçlarının aksine, güneşin çekimini dengeleyerek havada asılı kalmak için güneş basıncı kullanan güneş yelkeni, yerçekimine karşı koyan bir makine görevi görebilir. Ve elbette tonlarca roket yakıtı taşıması gerekmez. Bunlar uzun vadede gerçekleşecek hayaller.

Kuşadası Astronomi Öğretimi Sempozyumu Sonuç Bildirgesi

2009-11-18T17:43:00.003+02:00

Geçtiğimiz ay Kuşadası'nda Rahime Bilici İlköğretim Okulu, İlçe Milli Müdürlüğünü ve Kuşadası Beledeyesi'ni de yanına alarak bir sempozyum düzenledi. Sempozyumda ülkemizdeki Astronomi Öğretimi genel hatlarıyla tartışıldı. Sempozyuma ilişkin raporda yayınlandı. Biz de bu sayfadan raporun yayınlanmasının uygun olacağını düşündük. İşte sempozyum raporu:

İLK VE ORTAÖĞRETİMDE ASTRONOMİ EĞİTİMİNİN YAYGINLAŞTIRILMASI SEMPOZYUMU SONUÇ BİLDİRGESİ

Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), Galileo Galilei'nin teleskopla yaptığı ilk gökyüzü gözleminin 400. yıldönümü olması sebebiyle 2009 yılını Dünya Astronomi Yılı (DAY2009) ilan etti. UNESCO bu çağrıya ortak oldu ve Birleşmiş Milletler 2007 yılı sonunda aldığı kararla DAY2009’u kabul etti ve ülkelere bu doğrultuda çağrı yaptı.

2009 Dünya Astronomi Yılı tüm dünyada kapsamlı etkinlikler ile kutlanmaktadır. Bu bağlamda, Astronomi bilimindeki gelişmelerin paylaşılması yoluyla toplumun genelinde bilimsel bilincin geliştirilmesi, bilim eğitiminin iyileştirilmesi ve desteklenmesi, gökyüzüne ve dolayısıyla doğaya olan ilginin ve merakın arttırılması ve bilim insanları arasındaki cinsiyet dengesinin teşvik edilmesi, DAY2009’un en önemli amaçlarını oluşturuyor.

Ülkemizdeki DAY2009 etkinliklerini Türk Astronomi Derneği koordine ediyor. Bu etkinliklerden biri olarak, 24–25 Ekim 2009 tarihleri arasında Rahime Bilici İlköğretim Okulu tarafından Kuşadası’nda, Kaymakamlık, İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü ve Belediye’nin katkılarıyla, değişik il ve ilçelerden Fizik, Matematik, Fen ve Teknoloji öğretmenleri ve Ankara Üniversitesi, Ege Üniversitesi, İstanbul Kültür Üniversitesi, Türk Astronomi Derneği ve TÜBİTAK Ulusal Gözlemevinden gelen Öğretim Üyelerinin katılımıyla “İlk ve Ortaöğretimde Astronomi Eğitiminin Yaygınlaştırılması Sempozyumu” gerçekleştirilmiştir.

Bu sempozyumda, Fen Bilimleri derslerinde yer alan Astronomi konularının ve seçmeli Astronomi dersi konularının doğru bilgilerle daha bilinçli ve uygulamalı anlatımını sağlamak, bu konuda yaşanan sorunları belirlemek, çözüm önerileri getirmek ve ortak bilgi paylaşım ağı oluşturmak temel amaç olmuştur.

Ülkemizde Amatör Gökbilimin hızla yayılıyor olması, öğretmenlerin buna öncülük etmesi, bilimsel bilincin arttırılması, bilime ilgi duyma ve bilimi sevme adına sevindirici gelişmelerdir. BM ve UNESCO’nun bilimi sevdirme ve yayma konusunda gökbilimi araç olarak kullanması, SBS ve ÖSS sınavlarında gökbilim sorularına yer verilmeye başlanması, Astronomi ve Gökbilim eğitiminin önemini artırmıştır. Bunun sonucunda birçok okulda, seçmeli Astronomi dersleri okutulmaya başlanmış, okullarda astronomi toplulukları–kulüpleri kurulması artmıştır.

Bu gelişmeler ışığında hazırlanan “İlk ve Ortaöğretimde Astronomi Eğitiminin Yaygınlaştırılması Sempozyumu”nun konuları aşağıdaki gibi belirlenmiş ve uygulanmıştır.

• İlk ve Orta Öğretimde günümüzdeki ders içeriklerinde Astronomi konularının yeri, işlenişi ve uygulamadaki sorunlar,
• Orta öğretimde seçmeli "Astronomi ve Uzay Bilimleri" dersi içeriğinin tanıtılması,
• Ülkemizdeki astronomi çalışmaları kapsamında Bölüm ve Gözlemevlerinin tanıtılması ve yapılan çalışmalar,
• Güneş Sistemimizi ve Evreni tanımaya yönelik sunumlar,
• Teleskoplarla gökyüzü gözlemi.(Galileo Gecesi kapsamında halka yönelik olarak)
• Basit teleskop yapım teknikleri.
• Amatör astronomların çalışmaları.

İki gün süren sempozyumda akademisyenlerin sunumları yanı sıra öğretmenlerin bu konularda karşılaştıkları sorunları, eksiklikleri ve beklentilerini dile getirdikleri özel söyleşi ve paneller de gerçekleştirilmiştir.

Sempozyum sonunda ortaya çıkan saptama, görüş ve öneriler aşağıya sıralanmıştır.

• Fizik dersi içinde genel olarak tüm konuların işlenişinde Astronomi ile bağlantı kurulabileceği, evrendeki cisimlerin yeryüzünde kurulamayacak birer fizik laboratuarı olduğu gözardı edilmemelidir.

• İlköğretimde astronomi konuları Fen ve Teknoloji dersleri içine 7. sınıfa kadar yayılmıştır.
Ortaöğretimde ise, 11. sınıf Fizik dersi içinde “Yıldızlardan Yıldızsılara” ünitesi içinde çok yoğun bilgi yüklü olduğu görülmektedir. Aradaki sınıflarda astronomi neredeyse yoktur. Bu önemli bir eksikliktir. Eğitimin sarmallık ilkesine göre Astronomi konuları bu dersler içersinde tüm yıllara yayılmalıdır.

• Çok önemli bir saptama olarak, bu dersleri vermekle yükümlü öğretmenlerimizin astronomi konusundaki bilgilerinin çoğunlukla yetersiz olması ya da hiç olmamasıdır. Öğretmen yetiştiren kurumlarda öğretmenlik formasyonu verilirken astronomi öğretmeye yetecek bilgiler içeren derslerin olmadığı ortadadır. Son yıllarda, bazı üniversitelerde öğretmen adayları için açılan astronomi derslerinin bu konuda yetkin olmayan kişilerce verildiği de belirtilmiştir. Bu sorunun çözümü, Eğitim Fakültelerinde bu tür derslerin açılması, bu dersleri astronomların vermesidir. Görev yapan öğretmenlerimizin bu eksiklikleri de MEB’ce hizmet içi eğitim kapsamında üniversitelerden alınacak öğretim üyesi desteği ile kapatılmalıdır.

• Çocukların merak dürtüleri küçük yaşlarda başlar, yapılan etkinliklerde de bu durum açıkça gözlenmektedir. Astronomiye, gökyüzüne küçük yaşta duyulan merak ve ilgi, okullarda bu konulardaki eksiklikler nedeniyle daha sonra azalmaktadır. Özellikle ilköğretim öğrencilerine uygulamalı olarak bu konuların işlenmesi, bilimin sevilmesini, temel bilimlere yönelme ve ilginin artmasını sağlayacaktır. Geçmişte, Amerika Birleşik Devletlerinde STAR projesi bu amaçla uygulanmış ve çok olumlu sonuçlar elde edilmiştir. Bu amaçla Astronomi kulüpleri kurulması teşvik edilmelidir, okulların teleskop edinmelerine olanak sağlanmalıdır. Evreni doğrudan gözlem yaparak tanımanın vereceği artılar gözardı edilmemelidir.

• Milli Eğitim Bakanlığının web sitesinde, Fen ve Teknoloji dersinin işlenişinde öğretmenlere destek olarak önerilen (skoool.meb.gov.tr gibi) bazı sayfalarında, bir kitap yazım kılavuzunda kaynak gösterilen bazı web sitelerinde, astronomi konularında ciddi yanlışlar yapıldığı gözlenmiştir. Bu örnekler çoğaltılabilir. Bu tür durumların denetlenmesi, eksiklerin giderilmesi için üniversitelerimizin astronomi bölümü öğretim üyelerinden yararlanılmalıdır.

• İlk ve ortaöğretimde, genel olarak halk arasında, en çok merak edilen konular astronomi konuları ve evrendir. Disiplinlerarası bir bilim olan astronominin temel bilimleri tabana yaymada çok etkili olduğu bir gerçektir. İlköğretim çağı çocuklarının en çok ilgi duyduğu ve en çok soru sorduğu bilim dalı astronomi ve gök olayları olması bu bilim dalının çocuklar için ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Buna göre, Astronomi hem ilköğretim hem ortaöğretim düzeyinde okul ders içeriklerinin bir parçası olması gerekmektedir. Bu konuda Uluslararası Astronomi Birliği’nin kararlarına vurgu yapılarak, özellikle ilköğretim 1.kademede her sınıf seviyesine uygun haftalık ders programına 1 saat astronomi dersi yerleştirilmesi yararlı olacaktır.

• Seçmeli Astronomi ve Uzay Bilimleri dersinin yeni ders içeriklerinin tanıtılması sürecinde özellikle üniversitelerin Astronomi ve Uzay Bilimleri bölümlerinden yararlanılmalıdır. Bu amaçla yapılacak hizmet içi eğitim seminerlerine mutlaka akademisyen astronomlar davet edilmelidir. Mevcut görev yapan öğretmenler arasında bu dersi verecek öğretmenlerin gönüllü olmaları daha doğru olacaktır. Buna olumsuz bir örnek olarak, Ortaöğretim Genel Müdürlüğünce Ağustos 2009 da Mersin’de yapılması planlanan, ancak yeterli başvuru olmadığı gerekçesiyle iptal edildiğini öğrendiğimiz 692 sıra nolu Astronomi ve Uzay Bilimi Dersi Öğretim Programlarını Tanıtma Semineri’nde olduğu gibi pilot okullardan öğretmen seçme yerine ülkenin her yerinden gönüllü olacak öğretmenlerin belirlenmesi daha doğru olacaktır.

• Bilim farkındalığını sağlamak öğretmenlerimizin görevi olmalıdır. Bu amaca hizmet edecek en geniş ve en uygun bilim dalının disiplinlerarası bir Temel Bilim olan Astronomi olduğu gerçeğinden yola çıkarak tüm okullarımızda Fen ve Teknoloji, Sosyal Bilgiler, Fizik, Matematik ve Coğrafya öğretmenlerinin ilgili müfredat konularını işlerken Astronomi ile bağlantı kurmaları, gökyüzü gözlemlerine katılmaları önerilmeli, teşvik edilmelidir. BM ve UNESCO programlarında (DAY 2009 programları ve uygulamaları)bu yönde önerileri bulunmaktadır.

• Özellikle 2009 Dünya Astronomi yılı olması nedeniyle yapılan etkinliklere okulların ve öğrencilerin katılması, katkıda bulunması konusunda “Milli Eğitim’den izin alınması “ sorunu çok fazla yaşanmıştır. Özellikle Üniversitelerin, Türk Astronomi Derneği gibi akademik kurumların yaptığı ve desteklediği etkinliklere öğretmenlerin katılımı konusunda genel bir izin tüm okullara yazılmalı ve bu tür etkinliklere katılım, katkı ve düzenleme konuları teşvik edilmelidir.

• Türk Astronomi Derneği tarafından yürütülmekte olan, öğretmenlerin eğitimine yönelik toplantı, sempozyum, iletişim ağları, eğitim seminerleri gibi küresel etkinliklerden oluşan “Galileo Öğretmen Eğitim Programı” Milli Eğitim Banklığımızca desteklenerek projenin daha hızlı ve etkin sonuç vermesine katkı sağlanmalıdır.

• Seçmeli Astronomi ve Uzay Bilimleri derslerinin birçok okulda seçilmesine karşılık bu derslere giren öğretmenlerin Astronomi anlatmak yerine Fizik ya da Matematik konuları işledikleri bilinmektedir. Bunda öğretmenlerimizin astronomi bilgi eksikliği de etken olmaktadır. Okullarımızın sadece SBS veya YGS-LYS ye öğrenci hazırlayan kurumlar olmamalıdır. Öğrencilerin en büyük doğal laboratuar ortamı olan gökyüzü ve uzay konularında bilgi eksiklerinin giderilmesi anlamında, bu derste müfredata uygun olarak sadece Astronomi konuları işlenmelidir.

• Okullar, Astronomi konularında uygulama yapmaları, bilimin-bilimsel çalışmaların nasıl yapıldığını yerinde görmeleri, gözlem yapabilmeleri açısından yakın bölgelerdeki (Ege Üniv., Ankara Üniv., İstanbul Üniv., Çanakkale 18 Mart Üniv., Samsun 19 Mayıs Üniv. ,ODTÜ, Kayseri Erciyes Üniv., TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi, Denizli Nalân Kaynak Anadolu Lisesi gibi devlet lisesi yanısıra birçok özel okulda kurulu olan ) “Gözlemevlerine” geziler düzenlemeli, Milli Eğitim İl Müdürlükleri bu tür etkinlikleri teşvik etmeli, izin vermelidir.

• Kentlerimizin modernleşme adına hızla bilinçsiz ışıklandırma yaptıkları görülmektedir. Kullanılmayan, boşa giden enerji olarak tanımlanabilen ışık kirliliğinin sonucu parasal kayıplar da çok büyük olmaktadır. Belediyelerimizin ışık kirliliği yönünden uyarılmasının gerektiği her panelde, konferansta veya sempozyumda dile getirilmektedir. İnsanların gökyüzüne baktıklarında o muhteşem güzelliği ne yazık ki göğü aydınlatan ışıklar yüzünden görülememektedir. Bu olumsuz durumun giderilmesine yönelik olarak toplum bilinci oluşturmak için belediyelerimiz, okullar ve Milli Eğitim Müdürlüklerimiz işbirliği içinde doğru aydınlatma ve tasarruf konulu ortak çalışma yapmaları hem Astronomi adına hem de enerji tasarrufu adına yararlı olacaktır.

• DAY2009 kapsamında ülkemizde yapılan çok sayıda etkinlikte (bkz. www.tad.org.tr www.astronomi2009.org ), özellikle ilköğretim öğrencilerinin, her yaş ve meslek grubundan halkın ilgisi çok büyük olmuştur. Ülkemiz, nitelik ve nicelik olarak yaptığı etkinlikler ile dünya ülkeleri arasında önemli bir yer almaktadır. Bunlara bir örnek olarak; İstanbul Kültür Üniversitesi tarafından yüzden fazla öğretmen bir araya getirilmiş, bir hafta içinde 15 cm çaplı teleskop aynası ve birer teleskop yaptırılmıştır. Bu teleskoplar, öğretmenler tarafından okullarında kullanılmaktadır. Bu tür etkinlikler sürdürülecektir.

• Özellikle yukarıda sayılan gerekçeler dikkate alınarak uygulamalar ve etkinlikler yapıldığında, toplum bilinci oluştuğunda, bilgi eksikliğinden kaynaklanan astroloji, falcılık, kıyamet tellallığı, ufoculuk, büyücülük vb toplumu zehirleyen olumsuzluklar ortadan kalkacaktır. Bu da önemli bir sonuç olarak gözardı edilmemelidir.

Sempozyum Sonuç Bildirgesini Hazırlayanlar:

Prof.Dr. Dursun KOÇER-- İstanbul Kültür Üniversitesi Rektörü
Prof.Dr. Ethem DERMAN-- Ankara Üniv. Astronomi ve Uzay Bilimleri Böl. Bşk.
Prof.Dr. Serdar EVREN-- Ege Üniv. Astronomi ve Uzay Bil. Böl. Bşk.
Prof.Dr. Zeki ASLAN-- İstanbul Kültür Üniversitesi Fizik Bölümü
Prof.Dr. Zeynel TUNCA-- Ege Üniv. Gözlemevi Uyg. ve Araşt. Merk. Müd.
Mert KOÇER-- Fen ve Teknoloji Öğretmeni
Pelin ÖZTÜRK-- Matematik-Astronomi Öğretmeni
Tahsin DEMİRCİLER-- Fizik Öğretmeni
Ümit Fuat ÖZYAR-- Fizik Öğretmeni
Vesile DEĞERLİER-- Fen ve Teknoloji Öğretmeni

Evrendeki Bilinen En Uzak Nesne

2009-10-29T22:37:00.004+02:00

Merkezdeki kırmızı nokta GRB-090423'ü gösteriyor.

Gökbilimciler Ulusal Bilim Vakfı Radyo Teleskobunu kullanarak (VLA) çok uzaklardaki nesneler hakkında ve dolayısıyla da evrenin oluşumu hakkında bilgi sahibi oluyorlar. Gama ışını parlaması (GRB) olarak bilinen olay aslında devasa bir yıldız patlamasıdır.

23 Nisan'da Dünya'dan 13 milyar ışık yılı uzaklıktaki bir patlamayı NASA'nın Swift uydusu saptamıştı. Bu uzayda bilinen en uzak nokta olarak kayıtlara geçti. Çünkü söz konusu patlamayı oluşturan nesne evren henüz 630 milyon yıl yaşındayken oluşmuş. Bu da evrenin şu anki yaşının dörtte biri zamanına denk geliyor.

Ulusal Radyo Gözlemevi'nden Dale Frail: "Bu patlama ile evrenin erken dönemine ilişkin kanıtlar elde ediliyor ve o zamandan bu zamana evrenin yapısında köklü değişiklikler olduğu ortaya çıkıyor. Geçmiş dönemde oluşan yıldız ve ilk gökadalarla başlayan değişimler devam ediyor. Görülen patlama eski bir nesnenin patlamasıdır " diyor.

VLA-Çok Büyük Anten Dizisi

Tüm dünyadaki gökbilimciler GRB-090423 (GRB, gama ışını patlamasıdır. Yandaki rakamlar ise patlamanın keşfedildiği tarihi yıl/ay/gün olarak belirler) keşfedildiğinden bu yana verileri incelemekle uğraşıyorlar. VLA, ilk günkü keşfin ardından geçen birinci haftanın sonunda nesneden gelen radyo dalgalarını kaydetti. Ancak bu kayıtlardan iki ay sonra nesne birden gözden kayboldu.

Bilim insanları patlamanın yüksek enerji içerdiğini ve küresel boyutta bir patlama yapan orta boy bir yıldızın çevresini saran ve genişleyen homojen ince bir gazın oluştuğunu belirledi.

Gökbilimcilere göre evrenin ilk zamanlarında oluşan yıldızlar günümüz yıldızlarından daha farkıydı. Daha parlak, daha büyük ve daha sıcaktılar. Bu bilgiyi test etmek için ancak GRB-090423 gibi çok uzaklardaki parlamalarla gerçekleşebiliyor.

2012'de tamamlanması planlanan ALMA (Atacama Büyük Milimetrik ve Milimetre altı Anten dizisi) ve ELMA (Genişletilmiş Çok Büyük Anten dizisi) ile bu tür patlamalar daha yoğun bir şekilde incelenebilecek.

Kaynak: Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi

Avcı Göktaşı Yağmuru Bugün

2009-10-21T18:12:00.004+03:00

Bugün gece Avcı (Orion) Takımyıldızı'nın doğuşuyla birlikte göktaşı yağmuru da başlayacak. Dünya bir süredir Halley Kuyrukluyıldızının kalıntılarını bıraktığı bölgenin içinde bulunuyordu ve bugün bu bölgenin en yoğun olduğu alandan geçecek. Bölgeden geçerken saatte 20 dolayında göktaşı dünya atmosferinde yanarak "yıldız kayması" görünmesini sağlayacak. Havanın açık olduğu yerlerde bir miktar uykusuzluğa değer. Göktaşı yağmuru gece 23:00'dan sonra doğu ufku üğzerinden doğacak olan Avcı Takımyıldızı ile başlayacak ve Güneş doğana kadar güzel bir gökyüzü keyfi verecektir.

Halley kuyrukluyıldızının kalıntıları dünya atmosferine saatte 200 bin km dolayındaki bir hızla çarpacak. Avcı Göktaşı yağmuru yılın seyre değer en iyi göktaşı yağmurları arasında gösteriliyor. Aşağıdaki şemada Orion takımyıldızının hemen üstünde sarı ile yazılı Radiant, yağmurun merkezini göstermekte.

Herschel'den Bir Bölgenin Detaylı Görüntüsü

2009-10-02T21:44:00.014+03:00

Herschel’in performansını ölçmek için yapılan testler sonucunda Samanyolu’nun bir bölgesinin daha önce görülmemiş detayları ortaya çıkarıldı. SPIRE/PACS fotometreleriyle gökada merkezine 60 derece yakınlıktaki bir alanda 2x2 derecelik alan içindeki takımyıldızların görüntüsü alındı. Bölgede görüş alanı içinde yoğun molekül bulutları göze çarpıyor. Daha önceki kızılötesi araçlarından farklı olarak Herschel, SPIRE ve PACS araçlarıyla alandaki yeni yıldız oluşumları da bulunabiliyor. Ortaya çıkan görüntülerle, gökada düzlemindeki soğuk yapının önceden bilinemez ölçüde son derece zengin molekülleri barındırdığı görülüyor.

Aşağıda, sağdaki görüntü PACS ve soldaki görüntü SPIRE aracı ile alınmıştır. (Fotoğraflar: ESA/Herschel)

Yıldızlararası ortamdaki moleküller yoğunlaşarak yeni yıldızlar oluşturma eğilimine girmiş gibi görünmektedir. Gözlemler ile bu soğuk yapının içeriği, sıcaklığı, kütlesi gibi değerler ile yeni bir yıldız oluşturmak için çöken bir yapının olup olmadığı bulunabilecek. Herschel ile gökbilimciler yıldız oluşumları, Samanyolu ve yakın gökadalardaki yıldızlararası ortamdaki madde hakkında bilgi edinebilecekler.
Herschel, gelişmiş fotometresi, görüntüleme ve geniş bir alanı haritalayabilen tayf ölçeriyle çok yönlü bir gözlemevi gibidir. SPIRE/PACS paralel modu, Herschel’in en güçlü ve etkili gözlemsel araçlarından biridir. SPIRE ve PACS kameraları uzayı, aynı anda düzenli olarak taramaktadır. Herschel’in ömrünü uzatan helyum soğutucusu sayesinde de teleskop farklı araçlarını kullanarak farklı dalga boylarında aynı bölgeyi inceleyebilmektedir.

Kaynak: ESA-Herschel

Haumea’da Organik Bileşik Kuşkusu

2009-09-16T16:24:00.004+03:00

Cüce gezegen Haumea’da çeşitli mineraller ve organik bileşik varlığı tespit edildi. Haumea çok küçük olduğundan ancak büyük teleskoplarla yolladığı ışığa bakılarak inceleme yapılabildi. Cüce gezegenin dönerken ışığındaki değişiklikler ölçüldü. Küçük ancak düzenli olarak kızılötesi dalga boyunda mavi ışığın göründüğü belirlendi. Bu karanlık nokta gökcisminin aldığı bir darbeden de görülebileceği biliniyor. Haumea Neptün’ün ötesindeki Kuiper Kuşağı’nda yer alıyor ve buzdan bir cüce gezegen. Bölgede bilinen Eris, Plüton ve Makemake'den sonraki dördüncü cüce gezegen.

Alınan ışık eğrilerinde iki farklı maksimum olduğunu belirleyen Belfast Üniversitesi’nden Dr. Pedro Lacerda bunun yüzeyde farklı bir bölgeyi gösterdiğini düşünüyor.

Eğrideki değişimi açıklayan yorumlardan biri de bu bölgenin mineral ve organik bileşikleri içerdiğiyle ilgilidir. Haumea’nın şaşırtan bir başka özelliği de dolanım süresidir. Haumea 3,9 saatlik dolanım süresiyle bu alanda bir rekorun sahibi. Ancak bu dönme hızı cismin yapısını bozmuş ve dairesel yapıdan eliptik bir yapıda olmasını sağlamıştır. Haumea 1000 km, 1600 km ve 2000 km’lik ebatlarıyla küresel bir yapıda değildir. Haumea’nın milyonlarca yıl önce aldığı bir darbe nedeniyle bu bölgeye geldiği düşünülüyor. Dönüş hızı ve şekli nedeniyle Haumea, Güneş ışığını da değişik parlaklılarda yansıtır. Yoğunluğu suyun yoğunluğunun 2,5 katıdır.

Elde edilen yeni bilgiler ve bu bilgilere karşı yapılan yorumların doğrulanması için 2010 yılını bekleyeceğiz. 2010 yılında ESA’nın Güney Amerika Birimi olan ESO yeni büyük bir teleskobu kullanıma açacak. Ancak o tarihten sonra cüce gezegenin yüzeyindeki kimyasal yapı hakkında net fikir elde edinilecek.

Kaynak: Universe Today

16 Yeni Ötegezegen

2009-08-28T13:34:00.005+03:00

Son birkaç gün içerisinde 16 yeni ötegezegen keşfi haberi geldi. Şu anda Samanyolu içerisinde bildiğimiz 373 gezegen ve gezegen sahibi olan 315 yıldız bulunuyor. Bu sayılar şimdilik. Her geçen gün sayı artıyor. Gelelim bulunan gezegenlerin genel özelliklerine...

Bulunan 16 ötegezegenden en büyük kütleli olanı 15.5 Jüpiter kütleli (HD 149382-b) ve en küçük kütleli olanı ise 0.08 Jüpiter kütlesinde (HD 179079 b). Yıldızlarına olan uzaklıklarına göre de en yakın olanı 0.042 AB (WASP 16 b), en uzak olanı ise 3.6 AB (HD 87883 b) kadar uzaklıktaki yörüngelerde dolanıyorlar.

Gezegenlerden yalnız bir tanesi yaşamsal bölgede dolanıyor gibi görünüyor. (MOA-2008-BLG-310-L) Ama gezegende yaşamın olabileceğini söylemek için bile henüz çok erken. İlerleyen zamanlarda eminim gökbilimciler bu gezegenlere ilişkin detayları önümüze sereceklerdir. Bunun dışındaki gezegenler ya yıldızına çok yakın ya da yaşamsal alanın dışında bulunuyor.

Gezegenler:

WASP-16 b: Güneş benzeri bir yıldız olan WASP-16'nın çevresinde dolanan bir gezegen keşfedildi. Gezegen en az 0,85 Jüpiter kütleli ve Jüpiter'le aynı yarıçapta. Bu da gezegenin yoğunluğunun Jüpiter'den daha az olduğu anlamına geliyor. Gezegen yıldızından 0,042 AB (1 AB=150 milyon km, Güneş-Dünya uzaklığı) kadar uzaklıkta yörüngesinde bir turunu 3.12 günde tamamlayacak şekilde dolanıyor. Bu uzaklık Merkür-Güneş uzaklığından daha yakın bir nokta. Gezegen yıldızına neredeyse değiyor diyebiliriz. Böyle bir gezegende yaşamdan bahsetmek mümkün mü onu okurlara bırakıyorum...

HD 149382-b:Bizden 240 ışık yılı uzaklıktaki HD 149382 yıldızı bir mavi dev. Yıldızın kütlesi 0.41 Güneş kütlesinde. Yüzey sıcaklığı 35 bin K derece (K:Kelvin). Gezegeni ise oldukça büyük: en az 15.5 Jüpiter kütleli. Gezegen yıldızı çevresinde 2.3 günde dolanımını tamamlıyor.

MOA-2008-BLG-310-L b: Bizden 19500 ışık yılı uzaklıktaki Güneş benzeri yıldıza ait bulunan ilk gezegen. Jüpiter kütlesinin dörtte biri kadar kütleli olan gezegen yıldızına 1.25 AB kadar uzaklıkta bulunuyor. Gezegen mercek etkisi ile keşfedildi. Gezegen yıldızın yaşam bölgesi sınırları içerisinde yer alıyor. Gezegende yaşam olup olmadığıyla ilgili birşey söylemek için henüz çok erken.

HD 204313 b: Bizden 154 ışık yılı uzaklıktaki Güneş benzeri HD 204313 yıldızının çevresinde dolanan bir gezegen keşfedildi. Yıldızından 3 AB kadar uzaklıkta olan gezegen bir dolanımını 1930 günde tamamlıyor. Gezegen Şili'deki La Silla Gözlemevi'nin 1.2-m Euler teleskobuyla keşfedildi.

HD 171238 b: K tayf türündeki turuncu yıldız bizden 163 ışık yılı uzalıkta bulunuyor. 2.6 Jüpiter kütleli ve yıldızına 2.54 AB kadar uzaklıkta 1523 günlük yörünge dönemiyle dolanıyor. Gezegen Şili'deki La Silla Gözlemevi'nin 1.2-m Euler teleskobuyla keşfedildi.

HD 147018 b ve c : 140 ışık yılı uzaklıktaki 6 milyar yıl yaşındaki Güneş benzeri yıldızın iki gezegeni bulundu. İlk gezegen b, yıldızına 0.24 AB kadar uzaklıkta olup yıldızı çevresindeki dolanımını 44 günde tamamlıyor.

Diğer gezegen c, 6.56 Jüpiter kütlesinde ve yıldızından 1,92 AB kadar uzakta yer alıyor. Yörünge dönemi 1008 gün.

Her iki gezegende yıldızın yaşamsal alanı dışında yer alıyor. Bu nedenle yaşamın oluşması ve gelişmesi için uygun konumda değiller.

WASP-17 b: F tayf türündeki yıldız 1.2 Güneş kütlesinde ve 1.38 Güneş çapına sahip. Yıldız 3 milyar yıl yaşında. Gelelim gezegenine... Yıldıza ait bulunan ilk ve şimdilik tek gezegen Jüpiter'in yarı kütlesinde ancak çapı Jüpiter çapının 1.74 katı. Yani gezegenin yoğunluğu çok küçük. Suda batmayan gezegenlerden. Yıldızına çok yakın seyrediyor: 0,05 AB. Gezegen Doppler etkisi ile keşfedildi.

HD 32518 b: K tayf türündeki turuncu yıldız bizden 382 ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. Bulunan gezegeni Merkür ile Venüs arasında denk gelecek bir yörüngede dolanıyor. En az 3 Jüpiter kütleli olan gezegen, yıldızın çevresindeki bir turunu 157 günde tamamlıyor.

HD 87883 b: Yine K tipindeki turuncu bir yıldıza ait gezegenin özelliklerini vereceğiz. Yıldız bizden 59 ışık yılı uzaklıkta yer alıyor. Yani diğer yıldızlara oranla daha yakınımızda bulunuyor. Gezegeni ilginç bir yörüngeye sahip. Dünya ile Jüpiter'in de ilerisi arasında eliptik bir yörünge çiziyor. 3.6 AB kadar yıldızından uzaklaşabiliyor. 2754 günde dolanımını tamamlıyor. Gezegen 1.78 Jüpiter kütleli.

HD 73534 b: 315 ışık yılı uzağımızdaki Güneş benzeri bir yıldız olan HD 73534 yıldızında bir gezegen keşfedildi. Gezegen 1.15 Jüpiter kütleli ve yıldızından 3.15 AB kadar uzaklıkta yer alınyor. Bu uzaklık Mars-Jüpiter arası bir yörüngeye denk geliyor. Yıldızı çevresindeki bir turunu 1800 günde tamamlıyor.

HD 86264 b: 236 ışık yılı uzaklıktaki F tipinde bir yıldızda gezegen bulundu. Gezegen bir ucu Venüs'te diğer ucu Jüpiter'de olan eliptik yörüngede dolanıyor. Gezegen 7 Jüpiter kütleli bir dev gezegen. Yörünge dönemi 1475 gün. Yıldızından en fazla 2.8 AB kadar uzaklaşabiliyor.

HD 30562 b: HD 30562 yıldızı bizden 86 ışık yılı uzaklıkta yer alan ve Güneş'ten büyük F tipinde bir yıldız. Gezegeni 1.29 Jüpiter kütleli, yıldızından 2.3 AB kadar uzakta ve bir turunu 1157 günde tamamlıyor.

11 UMi-b: 386 ışık yılı uzaklıktaki K tipindeki turuncu bir yıldızda gezegen bulundu. Yıldız Küçükayı Takımyıldızı'nda bulunuyor. Gezegen 10.5 Jüpiter kütleli, yıldızından 1.54 AB kadar uzaklıkta ve bir turunu 516 günde tamamlıyor. Gezegen dopple etkisi yöntemiyle keşfedildi.

HD 148427 b: 183 ışık yılı uzaklıktaki bir başka K tipindeki yıldızda daha gezegen bulundu. Gezegen aşağı yukarı Jüpiter kütlesinde: 0.96 Jüpiter kütleli. Dünya-Güneş uzaklığına denk gelen bir yörüngede dolanımını 331 günde tamamlıyor. Bu bizi hemen heyecanlandırmasın. Çünkü yıldızı Güneş çapının 3 katı kadar daha büyük ve kütlesi ise 1,5 Güneş kütlesi kadar. Yıldızın sıcaklığı Güneş sıcaklığına yakın:5000 K derece. Durum böyle olunca bu yıldızın yaşam alanı biraz daha uzak bir bölgeye den geliyor.

HD 179079 b: 207 ışık yılı uzaklıktaki Güneş benzeri bir yıldızda 0.08 Jüpiter kütleli (25 Dünya kütlesi) bir gezegen bulundu. Gezegen yıldızına oldukça yakın seyrediyor: 0.11 AB. Bu uzaklık Merkür'ün Güneş'e olan uzaklığından çok daha yakın (Merkür-Güneş uzaklığı 0.387 AB). Gezegen bir turunu 14,5 günde tamamlıyor.

Kaynak: Planet Quest
Türkçesi: Gezegen Avı

Planck Işık Toplamaya Başladı

2009-08-18T12:53:00.005+03:00

Mayıs ayı başında tek roketle uzaya yollanan iki uydudan Planck, göreve başlıyor. Diğer uydu olan Herschel bir süre önce ilk fotoğrafı dünyaya yollamıştı.

ESA(Avrupa Uzay Ajansı) 14 Mayıs 2009'da Ariane 5 roketiyle iki uyduyu uzaya yollamıştı. Herschel uzay teleskobuyla alınan ilk görüntüler gökbilimcileri fazlasıyla memnun ettiği sıralarda Plkanck'da son bir manevra yaparak yörüngesine oturtulmuştu. Şimdi Planck ilk verilerini yollamaya hazırlanıyor.

Planck Uzay Teleskopu ise şimdiye kadar uzaya Büyük Patlamanın izlerini araştırmak için yollanan en hassas uzay aracı olacak. Araç kendi ekseni etrafında dakikada bir tur atacak şekilde tasarlandı. Planck Uzay Aracı ile;
- Mikrodalga arka alan ışınımı ölçümleri
- Hubble sabiti testleri
- Evren oluşum modelleri
deney ve testleri ile bilinmeze bir pencere açılması planlanıyor.

Arabacı'daki Çift Yıldıza Dikkat!

2009-08-01T17:19:00.009+03:00

Önümüzdeki hafta içinde Amatör Gökbilimcilerin ilgiyle izleyecekleri, notlarını alacakları ve yaklaşık 2 yıl sürecek bir tutulma olayı gerçekleşecek. Bir yıldızın parlaklığı 0,8 kadir değerinde azalacak.

Yıldız, Arabacı (Auriga) Takım Yıldızı'nın parlak Capilla yıldızının yanında yer alan Epsilon Aurigae. Bu yıldızın özelliği belirli dönemlerde parlaklığını gözle görülür ölçüde değiştirmesidir. Aslında Epsilon Aurigae tek değil, bir çift yıldız. A0 tayf türünde ve toz diskinden oluşmuş daha sönük iki yıldızdan oluşuyor. Büyük yıldızın çapı Güneş çapının 100 katı kadar ve kütlesi Güneş kütlesinin yaklaşık 17 katı kadar.
Her 27,1 yılda bir yıldız çiftinin parlaklığı 3,0 ile 3,8 arasında değişim gösteriyor. Sönük yıldız bir toz bulutunun içerisinde yer alıyor. Burada birbirinin çevresinde dolanan iki yıldız olduğu düşünülmekte.

6 Ağustos 2009'da başlayacak olan tutulmada toz bulutu A0 tayf tipindeki ana yıldızı örtecek ve 15 Mayıs 2011'e kadar Epsilon Aurigae'nin parlaklığı 0,8 kadir azalacak.

Konuyla ilgili olarak AAVSO, haberin detayını içeren pdf dosyasına ve hposoft'a göz atabilirsiniz.

Ay Komploları

2009-07-21T23:40:00.003+03:00

Aralarında bilim adamlarının da bulunduğu pek çok kişi, aslında Ay’a hiç inilmediğini, çekilen görüntülerin Hollywood’da, özel efekt uzmanları tarafından hazırlanan bir dekorda çekildiğini ileri sürdü.

İnsanoğlu bundan 40 yıl önce, 20 Temmuz 1969’da Ay’a ayak bastı. Ancak insanlık için büyük olan bu adımın ardından spekülasyonlar hiç bitmedi.

Aralarında bilim adamlarının da bulunduğu pek çok kişi, aslında Ay’a hiç inilmediğini, çekilen görüntülerin Hollywood’da, özel efekt uzmanları tarafından hazırlanan bir dekorda çekildiğini ileri sürdü. 1969 yılına kadar Sovyetler Birliği, uzaya ilk aracı, ilk canlıyı ve ilk insanı başarılı şekilde göndermeyi başarmıştı. Kuşkucular, uzay yarışında rakibinin gerisinde kalan ABD’nin arayı kapatmak için bu ‘filmi’ çevirdiğini iddia ediyor.

Geçen 40 yıl içinde bu iddiaya kanıt olarak pek çok şey gösterildi. Bu ‘kanıtlara’ ise bilim adamlarından ve NASA’dan açıklamalar geldi.

İşte ‘Ay’a iniş filminin’ en iddialı kanıtları ve bunlara getirilen açıklamalar şöyle:

TEORİ 1: BAYRAK NASIL DALGALANDI?
Ay’da atmosfer yok, dolayısıyla da rüzgar oluşmaz. Buna rağmen dikilen bayrak dalgalanıyor.

CEVAP:Bayrak, direğe dik bir kiriş tarafından tutturulmuştu. İlk dikildiğinde, bayrak dalgalanmadı yalnızca dikildiği sırada meydana gelen etki nedeni ile salınım hareketi yaptı. Videolarda, bayrağın salınımının astronotlar direği bıraktıktan kısa süre sonra durduğu da görülüyor. Bayrağın dalgalanıyor imajı veren görünümüne de depoda beklerken ya da araçtan çıkarılırken oluşan buruşukluklar neden oldu.

TEORİ 2: AYAK İZİ ÇOK BELİRGİN OLAMAZ
Aldrin’in ayak izin nem olmayan bir atmosferde yaş kuma basılmış gibi net görünüyor.

CEVAP:Ay yüzeyi silikat tuzuyla kaplı. Bu özel madde nedeniyle atmosfer olamayan Ay’da izler net görünür ve uzun yıllar muhafaza edilebilir. Astronotlar da yüzeyi “talk pudrası ya da ıslak kum gibi” diyerek tanımlamışlardı.

TEORİ 3: NEDEN KRATER OLUŞMADI?
16 milimetrelik filmde aracın oluşturduğu bir krater ya da dağılmış toz görüntüsü yer almıyor.

CEVAP:Aracın inişi kolaylaştırmak için kullandığı ileri itişli iniş sistemi, yere inmeden önce kesildi. Bu nedenle aracın iniş sistemi sadece Ay modülünün kendi ağırlığını dengelemek için kullanıldı ve iniş çok yavaş oldu. Ay’daki çekim kuvveti Dünya’dakinin altıda biri. Ayrıca, üzerindeki tozların altında Ay toprağı çok yoğun ve sıkı. Bu nedenle Ay modülünün görülebilr bir krater oluşturması söz konusu değil. Sonradan görüntülerdeki gölgeler incelendi ve Ay modülünün 10-15 santimetrelik bir oyuk oluşturduğu hesaplandı.

TEORİ 4: MODÜLÜN İZİ NEREDE? 17 tonluk iniş modülü, belirgin bir iz bırakmamasına rağmen, astronotların ayak izi nasıl bu kadar belirgindi?

CEVAP: Öncelikle iniş modülünün ağrlığı Ay’da 3 ton geliyor. Elbette astronotların ağırlığı çok daha düşük ancak astronotların ayakkabılarının yüzeyi, modülün bir metre uzunluğundaki ayaklarına göre çok daha küçük bir alan kaplıyor. Dolayısıyla astronatların toprağa uyguladığı basınç, aracınkinden çok daha fazla oldu.

TEORİ 5: TOZ OLMAMALIYDI
Ay modülünün etrafındaki, iniş motorları tarafından püskürtülen toz olmamalıydı.

CEVAP: Burada görülen tozlar, modülden gelmiyor. Bunlar, birkaç santimetre büyüklüğündeki mikrometeorlardı.

TEORİ 6: EGZOSLARDA ALEV YOK
Ay modülünün inişi sırasında, egzoslardan çıkan ateş görünmüyor.

CEVAP: Ay modülü, itici güç olarak ‘Aerozine 50’ ve ‘dinitrojen tetroksid’ kullandı. Bu maddeler neredeyse transparan egzos gazı açığa çıkarır.

TEORİ 7: NEDEN YILDIZ YOK?
Çekilen fotoğraflarda hiç yıldız bulunmuyor. Ayrıca astronotlar dönüşte yaptıkları basın toplantısında hiç yldız görmediklerini açıkladılar.

CEVAP: Fotoğrafların çekildiği sırada güneş yukarıdaydı. Fotoğraf makineleri, gün ışığına göre pozlamaya ayarlanmıştı. Ayrıca, Güneş ışığının Ay yüzeyinde neden olduğu yansıma nedeniyle en parlak yıldızların bile görülmesi zordu.

TEORİ 8: RADYASYON
Astronotlar, Van Allen Radyasyon Kuşağı ve uzaydaki radyasyondan dolayı hayatta kalamazlardı.

CEVAP: Ay modülü Van Allen kuşağından 30 dakikada geçti. Bu süre içinde ve sonrasında astronotlar, genel olarak modülün aliminyum gövdesi tarafından korundular. Astronotların görev sırasında maruz kaldıkları toplam radyasyon, nükleer enerji santrallerinde çalışan işçilerin maruz kaldığı toplam radyasyondan fazla değildi.
TEORİ 9: RADYASYON FİLMLERİ NEDEN BOZMADI?
Kamera ve fotoğraf makinesindeki filmler radyasyon nedeniyle bozulmuş olmalıydı.

CEVAP:Filmler radyasyondan koruyucu özel kutularda saklandı.

TEORİ 10: FOTOĞRAFLAR ÇOK KALİTELİ
Fotoğrafların görüntüsü beklenmedik ölçüde kaliteli.

CEVAP: NASA’nın elinde Ay görevi sırasında çekilen ve kalitesi yüksek olmayan pek çok fotoğraf da var. NASA, sadece en iy kalitedeki fotoğrafları yayınladı.

TEORİ 11: GÖLGELER UYUŞMUYOR
Bazı fotoğraflarda gölgelerin yeri ve rengi uyuşmuyor.

CEVAP: Ay yüzeyindeki gölgeler, yer şekillerindeki engebe, geniş açılı lenslerin neden olduğu bozulma, Güneş ile Dünya’dan gelen ışıkların yansıması ve Ay tozlarının bileşiminden oluşuyordu. Tüm bu bileşenler, bazı fotoğraflarda gölgelerin farklı izlenim vermelerine neden oldu.

TEORİ 12: KAYALARDAKİ ‘C’ HARFİ
Bazı fotoğraflarda kaya ve toprak üzerinde ‘C’ harfi biçiminde işaretler var. Bu da çevrenin insanlar tarafından oluştulan bir dekor olabileceği anlamına geliyor.

CEVAP: ‘C’ şekli, fotoğrafların basımı sırasında ortaya çıktı ve orijinal filmde bunlar yer almıyor.

TEORİ 13: SAHNE IŞIKLARI
Buzz Aldrin’ın kaya ve taş örnekleri toplarken çekilen fotoğrafın sol üst köşede ışık hüzmeleri görünüyor. Bu da fotoğrafın hazırlanmış bir sahnede çekildiğini ışığın da sahne ışığı olduğunu akıllara getiriyor.

CEVAP:Fotoğrafın çekildiği sırada Güneş’in Ay yüzeyi ya da beyaz astronot giysisinden yaptığı yansıma bu tür ışıklara neden oldu.
Bazı fotoğraflarda yer alan ışıkların hazırlanan 'dekorun' parçası olduğu iddia edildi.

TEORİ 14: MAKİNE NEREDE?
Fotoğraflardan birinde Buzz Aldrin’in kaskından yansıyan Neil Armstrong ve Ay modülünün görüntüsü görünüyor. Ancak görüntüde fotoğraf makinesi yer almıyor.

CEVAP: NASA uzmanları, makinenin astronotun göğsünde olduğunu açıkladı.

TEORİ 15: EŞYALAR NEREDE?
Astronotlar, görev sonunda bayrak ile bazı ekipman ve eşyalarını Ay’da bıraktıklarını açıklamıştı. Şimdiye kadarki, en gelişmiş teleskoplardan elde edilen görüntülerde bile bu ekipmanlar yer almıyor.

CEVAP: Henüz bu küçük eşyaları görüntüleyecek bir teleskop geliştirilmedi.

TEORİ 16: GİYSİLERİN HAVALANDIRMASI NASIL ÇALIŞTI?
Uzay giysilerindeki havalandırma, atmosferin olmadığı ortamda çalışmaz.

CEVAP:Kullanılan havalandırma sistemi sadece vakumla birlikte çalışabilirdi. Su, astronotların sırtında bulunan özel tanktaki küçük deliklerden çabucak uzaya doğru süblimleşitrildi ve bu şekilde astronot giysilerinin havalandırması sağlandı.

TEORİ 17: NEDEN SADECE ABD VE NIXON ZAMANINDA?
Ay’a yapılan altı inişin tamamı, eski ABD başkanı Richard Nixon zamanında, ABD tarafından gerçekleştirildi.

CEVAP: Ay’a ilk kez ABD indikten sonra diğer ülkeler, özellikle de Sovyetler Birliği, Ay’a inen ’ikinci’ ülke olmak adına 'astronomik' yükseklikte maliyetleri göze almadı. Nixon sonrasındaki diğer ABD başkanları da yüksek maliyet nedeniyle Ay görevlerine yanaşmadı. Kaynak: NTV

22 Temmuz 2009 Tam Güneş Tutulması

2009-07-21T23:35:00.000+03:00

22 Temmuz 2009 - Tam Güneş Tutulması Bilgi için :
http://www.kandilli.boun.edu.tr/astronomy/buay/GT_220709.html
Tutulmayı izlemek için : http://www.eclipse-tv.com/

Ay'a Yolculuk 40 Yaşında*

2009-07-19T02:56:00.006+03:00

Ay’a gidildi mi gidilmedi mi tartışmalarının sürdüğü bir ortamda NASA Ay’a gidişinin 40. yılını kutluyor. Ay’a ilk insanın ayak basmasından bu yana 40 yıl (20 Temmuz 1969) geçti. Bu 40 yıl içinde çok sayıda araç uzay boşluğuna gönderildi. Araçlardan kimi Ay’a, kimi gezegenlere yollandı. Şu an Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn’ün çevresinde dolanarak bu gezegenler ve uyduları hakkında bilgi toplayan, deneyler yapan uzay araçları bize değerli bilgiler yolluyor.

NASA, Ay’a gidişinin 40. yılı etkinlikleri çerçevesinde kendi sitesinde “kaybolduğu” söylenen görüntüleri yayımladı. Sesli ve yüksek çözünürlükle verilen filmde Ay’a giden Apollo 11 aracının fırlatılışı, Ay’a inişi, Neil Armstrong’un Ay yüzeyindeki gezisi ve aracın Dünya’ya geri dönüşü gösteriliyor.

NASA ayrıca simülasyon olarak Ay’a varışı http://wechoosethemoon.org adresinde paylaşıyor. Siteye girdiğinizde kısa bir yüklemenin ardından Ay aracının yolculuğuna ve arada geçen konuşmalara tanık oluyorsunuz. Ayrıca fotoğraf bölümüne ve film kısmına da göz atabiliyorsunuz.

NASA’nın Ay’a Yolculuk filmi

* Bu haber Astronomi Diyarı'yla eş zamanlı yayınlanmıştır.

Süper Etkili Parçacık İvmelendiricisi

2009-07-02T02:18:00.005+03:00

RCW 86'nın iki farklı teleskop ile alınmış birleşik görüntüsü. Resimdeki mavi renk ESO ile kırmızı ise Chandra ile alınmıştır.

Bu görüntü NASA Chandra X-ışın Gözlemevi ve Güney Avrupa Gözlemevinin Çok Geniş Teleskopu ile sağlandı, süpernova RCW 86 kalıntısının kaba dairesinin bir kısmını göstermektedir.

Bu bir patlayan yıldızın kalıntısıdır ve Çinliler tarafından milattan sonra 185 yılında ilk kez gözlendi. RCW 86, bizden 8200 ışık yılı uzaklıktaki Pergel (Circinus) Takım Yıldızında bulunuyor. Resimdeki mavi renk X-ışını dalga boyunu ve kırmızı renk ise görünür dalga boyunu göstermektedir.

Astronomlar bu kalıntı için yaptıkları çalışmalarla süpernova kalıntıları hakkında yeni detaylı bilgiler edindiler.

Samanyolunun süper etkili parçacık ivmelendiricilerinin bu kalıntılarda rolü olduğunu anladılar ayrıca bu bölgede görülen şok dalgalarının parçacık ivmelenmesinde etkin ve bu süreçte harcanan enerji miktarının Dünya'da gözlenen kozmik ışınların sayısına uymakta olduğunu anladılar.

Kaynak: Chandra Gözlemevi Sitesi

Lyman Alfa Damlaları:Galaksilerin Yaşlandığı Kozmik Damlalar

2009-06-25T13:59:00.010+03:00

Chandra ile evrenin ilk döneminde yerleşen hidojen gazındaki örnek damlalarda kütlece büyük kara deliklerin büyümeleri sırasında bulundu. Bu karadeliklerde ve patlamalarda yıldızlar oluşmaktadır ve bunlar damlaların ısınmasına ve ışımasına sebep olmaktadır. Bu durum galaksi ve kara deliklerin hızlı büyümelerini durdurmaya başladıkları evreyi yani"yaşlanmalarını" göstermektedir.

NASA Chandra X-ışın Gözlemevinde 29 dev damlanın ayrıntılı incelenmesi sonucu belirlendi.
Bu gizemli damlalara yaydığı ışıktan dolayı "Lyman-alfa damlaları " denmektedir,bunlar yüz binlerce ışık yılı uzaktadır ve evren sadece 2 milyar yıl veya yaklaşık bunun %15 'i kadar yaşından beri görülmektedir.

Damladan gelen ışıma ; Lyman-alfa

optik görüntü (sarı renkli) National Astronomy Observatory, Japon Subaru Teleskop ile

optik görüntü (beyaz), Hubble Uzay Teleskop ile

kızılötesi görüntü (kırmızı), Spitzer Uzay Teleskop ile gözlemlendi.

Nihayet Chandra X-ışın Gözlemevi ile (mavi) olarak galaksi merkezinde büyüyen dev karadelik varlığını ispatlamaktadır. Zaten bu damlaların bu kadar parlaması için galaksi merkezinde yeterince ısı var.

Buna benzer aktivite 4 kara delikte ve süper kütleli karadeliklerde görülmektedir ayrıca bunları galaksi merkezinde 3 parlak süpernova ile karşılaştırmak mümkün ve benzer patlamalara örnek resimler bağlantıdan bakılabilir (a companion illustration)

Damlalar galaksi ve karadeliklerin büyümelerini durdukları ilk veya ikinci evreyi göstermektedir buna"geri besleme" denmektedir.

Bir Marduk Masalı

2009-06-22T16:31:00.005+03:00

Bilgisayarların her eve girmesi her zaman iyi midir? Evet iyidir. Çünkü bilgiyi bu sayede daha kolay elde edebiliyor, karşılaştırabiliyoruz. Peki okuduğumuz bir bilginin gerçek olup olmamasıyla ne kadar ilgileniyoruz? Bu koca bir soru işareti. Yerli veya bancı haber sitelerinde ara sırada olsa öyle haberler yapılıyor ki insanın inanması zor oluyor. Hele bu haber çok fazla sitede de yer alıyorsa insan o zaman bu bilginin doğru olduğuna inanıyor. Eğer haberle ilgili bir bilgi birikiminiz yoksa çabuk aldanıyorsunuz, yok varsa haberin ilk paragrafını bile okumadan siteyi kapatabiliyorsunuz.

Böyle bir haber son birkaç yıldır gündemde zaman zaman yerini alıyor. Daha önce sitemizde Üç Haber Üç Yanlış başlıklı bir yazı yazarak, haber sitelerimizde yer alan 3 Gökbilim haberinin doğrusunu belirtmiştik.

Şimdiki yazıda da başka bir masalı ele alıyoruz: Marduk veya diğer adıyla Nibiru masalı. Biliyorsunuz ki, çeşitli sitelerde Marduk adlı bir gezegenin 2012 yılının Aralık ayında Dünyaya çarpacağı ve Dünya'daki yaşamın son bulacağına ilişkin haberler yayımlandı. Görmek için internette Marduk yazıp aratmak bile yeterli. Peki bu haberin aslı nedir?

NASA bu haberi sorucevap şeklinde yanıtladı. Gökbilim Dergisi yazarlarından Amatör Gökbilimci Onur Atılgan tarafından Türkçeleştirdi. Aşağıdaki çeviri tamamıyla Onur Atılgan'a aittir. Yazını orijinal metni NASA'ın Astrobiology sayfasında David Morrison tarafından kaleme alınmıştır.

Onur Atılgan'ın çevirisiyle Marduk ya da Nibiru'culara NASA'nın Yanıtı:
1. Dünya’nın sonunun Aralık 2012’de geleceği iddialarının kaynağı nedir?

Hikaye, Sümerler tarafından keşfedildiği varsayılan bir gezegen olan Nibiru’nun Dünya’ya doğru geldiği iddialarıyla başladı. Antik Mezopotamya uygarlığı Sümerler hakkında “kurgu” eserler yazan Zecharia Sitchin, birçok kitabında (örneğin: 1976 tarihli Onikinci Gezegen) Güneş’in etrafındaki turunu her 3600 yılda bir tamamlayan gezegen Nibiru’dan bahseden Sümer belgelerini keşfedip çevirdiğini iddia ediyor. Bu Sümer mitleri, Anunnaki adını verdikleri bir yabancı uygarlıktan Dünya’yı ziyaret eden “antik astronot” hikayelerini de içermiştir. Daha sonra, kendi kendini psişik ilan eden, uzaylılarla iletişim içinde olduğunu iddia eden Nancy Lieder adlı biri, websayfası Zetatalk’da, Zeta Reticuli adlı yıldızın çevresindeki kurgu bir gezegenin sakinlerinin Dünyalıları yaklaşan bir Gezegen X, yada Nibiru’dan gelen tehlikeye karşı uyarmıştır. Bu felaketin başta 2003 Mayıs’ta geleceğini söylediler, fakat bu tarihte hiçbir şey olmayınca tarihi Aralık 2012’ye kaydırdılar. Bu iki hikayenin birleştirilerek Mayalıların uzun kış gündönümünün biteceği tarih olan 2012, yani sözü geçen tahmini kıyamet ile birleştirilmesi ise aslında oldukça yenidir.

2. Sümerler ilk büyük uygarlıktılar, ve birçok tutarlı gökbilim tahminleri yapmışlardı; Uranüs, Neptün ve Pluto’nun varlığını bilmeleri de dahil. Nibiru hakkındaki tahminlerine niye inanmayalım?

Nibiru, Babil astrolojisinde bazen tanrı Marduk’la ilişkilendirilen bir isimdir. Nibiru, Asur Krallığı (M.Ö. 668-627) Assurbanipal kütüphanesinde bulunmuş olan Babil yaratılış şiiri Enuma Elish’te ufak rolü olan karakterlerden biridir. Sümerler ise tarih sahnesine çok daha eskiden girmişlerdi, M.Ö. 23. Yüzyıldan 17. Yüzyıla kadar olan zamanda yaşayıp gittiler. Nibiru’nun bir gezegen olduğu ve Sümerler tarafından bilindiği iddiaları, Antik Mezopotamya’nın yazılı kaynaklarını çalışan ve çeviren birçok bilimadamı (Zecharia Sitchin’in olduğunun aksine) tarafından yalanlanmıştır. Sümerler gerçekten büyük bir uygarlıktılar; tarımın, su yönetiminin, şehir hayatının, ve özellikle yazarlığın gelişimi için önemli katkılarda bulunmuşlardır, fakat gökbilim ile ilgili çok az kayıt bırakmışlardır. Elbette Uranüs, Neptün ve Pluto’nun varlığını bilmiyorlardı. Gezegenlerin Güneş etrafında döndüğünü de bilmiyorlardı, bu bile ilk olarak Sümerlerin yıkılışından iki bin yıl sonra ortaya çıkan Antik Yunan uygarlığında fikir olarak ortaya atılmıştır. Sümerlerin gelişmiş gökbilim bilgisine sahip olduğu, ve hatta Nibiru adlı bir tanrıları olduğu iddiaları Sitchin’in hayalgücünün ürünlerinden ibarettir.

3. Nibiru’nun keşfi ilk olarak 1983’te yapılmış ve hatta bu olay günün önde gelen gazeteleri tarafından haberleştirilmişken nasıl bunu reddedebilirsiniz? O zaman buna Gezegen X, daha sonraları da Xena veya Eris adını vermiştiniz.

IRAS (Nasa’nın Kızılötesi Astronomi Uydusu [Infrared Astronomy Satellite]), gökyüzünü 1983 yılında 10 ay boyunca tarayan bir çalışma yapmıştı ve birçok kızılötesi kaynak keşfetmişti, fakat hiçbiri Nibiru yada Gezegen X ve hatta Güneş Sistemi’nin derinliklerinde kalan bir obje değildi. Bu konuda güzel bir tartışma Caltech kaynaklarında bulunabilir ( spider.ipac.caltech.edu/staff/tchester/iras/no_tenth_planet_yet.html ). Özetle, IRAS 350.000 adet kızılötesi kaynağını katalogladı, ve bunların bir kısmı tanımlanmamıştı (ve bu, tabi ki araştırmayı yapmanın da sebebiydi zaten). Tüm bu gözlemler, daha sonra yerde ve havadaki daha kuvvetli araçlarla yapılan çalışmalarla devam ettirildi. Onuncu gezegen hakkındaki söylentiler 1984’te ortaya çıktı, bunun sebebi; birçok kızılötesi kaynak için “benzersiz” sıfatını kullanan “IRAS mini araştırmasında tanımlanmamış noktasal kaynaklar” adlı bir bilimsel makalenin “Astrophysical Journal Letters”’da, yayınlanmasıydı. Fakat bu “gizemli objelerin” daha sonra uzak galaksiler olduğu ortaya çıktı (bir tanesi hariç, o da “kızılötesi sirrus” idi [infrared cirrus]) ve bu bulgular 1987’de yayınlandı. Hiçbir IRAS kaynağının bir gezegen olduğu ortaya çıkmadı. Tüm bu konuları anlatan güzel bir kaynak Phil Plait’in web sayfasında görülebilir (http://www.badastronomy.com/bad/misc/pl ... .html#iras). Özetle, Nibiru bir mittir, hiçbir temeli yoktur. Bir gökbilimci için, “yakın” olan fakat “görünemeyen” bir gezegen iddialarını sürekli olarak duymak aptalcadır.

4. Belki de Nibiru değil de, Gezegen X yada Eris’ten bahsetmeliyiz. Neden Eris’in yörüngesi saklanıyor?

“Gezegen X”, gerçek bir objeye uygulandığında bir oksimorondan ibarettir. Bu terim, geçen yüzyıldan beri olması mümkün, yada şüpheli olan objeler için kullanılıyordu. Obje bir kere bulundu mu, gerçek bir isim verilir, Pluto ve Eris’te olduğu gibi. Onlar da bulunmadan önce bazen “Gezegen X” olarak tanımlanıyordu. Eğer bir objenin gerçek olmadığı yada bir gezegen olmadığı ortaya çıkarsa, bir daha bunun adını duymazsınız. Eğer gerçekse, bu sefer de Gezegen X denmez.

Eris, gökbilimciler tarafından Güneş Sistemi’nin derinliklerinde bulunan çok sayıdaki cüce gezegenlerden biridir. Bu cisimlerin hepsi, kendisini Dünya’nın yakınlarına asla getirmeyecek olan normal yörüngelere sahiptir. Pluto gibi, Eris de bizim Ay’ımızdan ufaktır. Çok çok uzaktadır ve yörüngesi onu hiçbir zaman bize 6 milyar kilometreden daha yakına getirmeyecektir. Eris ve yörüngesi hakkında hiçbir sır yoktur. Bunu da kolaylıkla Google’dan yada Wikipedia’dan görebilirsiniz.

5. Nibiru’yu izlemek için Güney Kutup Teleskobu’nu kurduğunuzu inkar mı ediyorsunuz? Başka hangi sebeple Güney Kutbu’na bir teleskop kurulur ki?

Güney Kutbu’nda bir teleskop vardır, fakat NASA tarafından kurulmamıştır, ayrıca Nibiru’yu incelemek için de kullanılmamaktadır. “Güney Kutup Teleskobu” Ulusal Bilim Vakfı (National Science Foundation) tarafından desteklenmektedir, ve bir radyo teleskoptur, optik bir özelliği yoktur. Resimler alamaz, fotoğraf çekemez. Bunu Wikipedia’dan da görebilirsiniz. Antarktika, kızılötesi gökbilim araştırmaları yapmak ve kısadalga radyo araştırmaları yapmak için harika bir yerdir, ayrıca gece-gündüz döngüsüne girmeden objelerin kesintisiz olarak izlenebilmesi avantajını da sağlar.

Eklemeliyim ki, bir objenin sadece Güney Kutbu’ndan görülebildiği bir geometri hayal etmek imkansızdır. Tam olarak Dünya’nın güney ucunda kalan bir obje olsaydı bile bunun tüm Güney Yarımküre tarafından da görülmesi gerekirdi.

6. İnternet’te Nibiru hakkında çok sayıda fotoğraf ve video var. Bu bile var olduğunun bir kanıtı değil midir?

İnternet’teki fotoğrafların ve videoların büyük çoğunluğu Güneş yakınlarında görünen bazı görüntülerdir (belli ki Nibiru’nun birkaç yüzyıldır Güneş arkasında saklandığı iddialarını desteklemek için konuluyorlar). Bu resimler, Güneş’i çekerken, lens’teki iç yansımalardan kaynaklanan bir görüntü ile elde edilmektedir, bu olaya da “lens flare” adı verilir. Bu sonucu kolaylıkla kendiniz de görebilirsiniz, bu resimlerde çap boyunca gerçek Güneş resimlerinin tersinin oluştuğu görülebilir, sanki görüntü resmin ortasından yansıtılıyormuş gibi. Bu özellikle videolarda çok belirgindir, kamera hareket ettikçe sahte görüntü (false image?) her zaman gerçek resmin zıttında hareket eder. Buna benzer “lens flare” olayları, geceleri çekilen ve yol kenarında sokak lambası gibi parlak ışık kaynağı bulunurken görüntülenen birçok UFO

V838 adlı yıldızın çevresindeki genişleyen gaz bulutunun resmi.

fotoğrafının da kaynağıdır. İnsanların bu kadar basit bir fotoğraf olayını tanımamalarına şaşırıyorum. Dahası, bu fotoğraflarda nerdeyse Güneş kadar parlak ve büyük olan (ikinci bir Güneş) bir cismin, yine aynı kaynaklarca Nibiru’nun çıplak gözle görülemeyen ve ancak büyük teleskoplarla görüntülenebilecek kadar sönük bir obje olarak beraber kabul edilmesiyle gerçekten eğleniyorum.

Bu konuda çok kullanılan bir teleskop fotoğrafı ( http://www.greatdreams.com/nibiru-possible.jpg ) Güneş Sistemi’nin çok çok uzaklarındaki, genişleyen bir gaz bulutunun iki resmini gösteriyor. Bu resimlerde obje hareket etmiyor ve bunu fotoğraflardaki yıldızın iki resimde de aynı olduğuna bakarak görebilirsiniz. Dikkatli bir okur, bu fotoğrafların V838 adlı yıldızın çevresindeki gaz tabakası olduğunu tanımlayabilir. Wikipedia’nın da bu konuda güzel bir yazısı var ve bu objenin Hubble tarafından çekilmiş güzel bir fotoğrafını yayınlıyor. Bir lise öğrencisi, önce Nibiru olduğu farzedilen kırmızı halkanın resimlerinden etkilenmiş, daha sonra ise Photoshop dersinde bu tip resimlerin sıfırdan nasıl yapılabileceğini çalışmış. Youtube’da 2008 yaz aylarında yayınlanan bir video’da ( http://www.youtube.com/watch?v=qDKtkWIx00A ) bir adam mutfakta duruyor ve NASA’nın bir x-ray teleskobu tarafından çekilen objenin Nibiru olduğunu iddia ediyor. Peki Kanıtı ne? NASA tarafından yayınlanan bir sahte görüntüde (false image) mavi renkler çıktığı için, o halde bu okyanusları olan yakınlardaki bir gezegen olmalı. Bu, insanları korkutmak için yapılmamış olsaydı, gerçekten çok komik dururdu.

7. (5h 53m 27s, -6 10’ 58”) koordinatlarındaki bölgenin Google Sky ve Microsoft Telescope tarafından karartılmış olmasının sebebini de açıklayabilir misiniz? Bu bölgelerin karartılma sebebinin, Nibiru’nun orada olmasına bağlayan çok sayıda fikir var.

Birçok insan “Sloan Digital Survey” tarafından yayınlanan resimlerin gösterildiği Google Sky’da, Orion içindeki bu siyah dikdörtgeni bana soruyor. Bu bölge Nibiru’nun “saklanma noktası” olamaz; çünkü bu bölge, gökyüzünde, Nibiru tartışmalarının başladığı 2007-2008 kışında tüm Dünya’nın gözünün önünde olan bir bölgeydi. Bu, üstelik Nibiru’nun Güneş’in arkasında saklandığı, yada sadece güney yarımküreden görünebildiği iddialarıyla da çelişiyor. Fakat, ben de bu siyah dikdörtgenin ne olduğunu çok merak ettim ve bu nedenle Google’da çalışan kıdemli bir bilimadamı olan arkadaşıma sordum. Bana, kaybolan verinin Sloan araştırma resimlerinin işlenmesinde yapılan bir hata nedeniyle kaybolduğunu ve bu nedenle görünmediğini, fakat bir sonraki güncellemede kesinlikle giderileceğinin garantisini verdi.

8. Eğer devlet Nibiru’yu biliyorsa, bunu toplumda oluşacak bir paniği engellemek için saklamaz mıydı? Devletin görevlerinden biri de halkın sakin kalmasını sağlamak değil mi?

Bir devletin çok sayıda görevi vardır, fakat bunlardan biri halkın sakin kalmasını sağlamak değildir. Tecrübeme göre, devletin bazı kademeleri bunun bazen tam tersini yapıyor, çeşitli terörist tehditlerine karşı sıklıkla yapılan referanslarda yada uzun haftasonu tatillerinde ölümcül trafik kazalarına karşı insanları uyarırken olduğu gibi, (ki bu ölümcüllük, başka zamanlara oranla daha tehlikeli değil). Üstelik siyasi rakiplerini, bazı kötü şeylerle özdeşleştirerek rekabet etmenin de uzun bir tarihi var. (daha yaşlı okurlarımız belki 1960’lardaki seçimde füze açığını hatırlar, daha genç okurlar da kimin ABD’yi teröristlerden güvende tuttuğuna yada tutmadığına dair yapılan tartışmaları hatırlayacaktır). Ayrıca, sosyal bilimciler, toplumsal paniğe dair kavrayışımızın Hollywood ürünü olduğunu vurguluyor ve gerçek dünyada toplumların tehlikeli zamanlarda dayanışma içine girdiğine ve birbirine yardım ettiğine dair çok sayıda bulgu olduğunu işaret ediyorlar. Üstelik, sanırım herkes gizli tutulan kötü şeylerin genelde ters teptiğini ve zamanı geldiğinde sorunları daha da büyüttüğünü düşünecektir. Bu, Nibiru için de geçerli, birşey olsaydı çoktan açıklanmıştı.

Ayrıca, eğer isteselerdi bile, devlet Nibiru’yu gizli tutamazdı. Gerçek olsaydı, bu obje binlerce gökbilimci, amatör gözlemci yada profesyonel tarafından takip edilecekti. Bu gökbilimciler dünyanın heryerine yayılmış durumdalar. Gökbilim topluluğunu tanıyorum ve bu insanlar, bir emir verilse bile bunu gizli tutmayacaktır. Bir gezegeni Güneş Sistemi’nin içlerine doğru yolunda ilerlerken gizli tutamazsınız!

9. Neden Maya takvimi dünyanın 2012’de sona ereceğini söylüyor? Mayaların geçmişte diğer gezegen tahminlerini yaparken oldukça tutarlı olduklarını duymuştum. Nasıl olur da onlardan daha fazla bildiğinizden emin olabiliyorsunuz?

Takvimler, geçen zamanın kaydını tutmak için bulunurlar, geleceği tahmin etmek için değil. Maya gökbilimcileri zekiydi ve çok karmaşık bir takvim üretmişlerdi. Bu antik takvimler tarihçiler için çok ilgi çekicidir, ama günümüzde zamanın kaydını tutmak için kullandığımız olanaklara yada yüksek duyarlılığa sahip günümüz takvimleriyle yarışamazlar. Ana nokta ise; takvimler, antik yada modern olsun farketmez, gezegenimizin geleceğini tahmin edemezler ve 2012 gibi belli bir tarihte olacak şeylere dair uyarılarda bulunamazlar.
Benim masamdaki takvim, bu tarihten çok daha önce, 31 Aralık 2009’da sona eriyor, fakat bunu kıyamet habercisi diye yorumlamıyorum. Bu sadece yeni bir yılın başlangıcı.

10. Kutup kayması teorisi nedir? Dünya’nın kabuğunun birkaç gün içinde çekirdek etrafında 180 derece dönüş yaptığı doğru mu? Bunun, Güneş Sistemi’nin galaktik ekvatordan geçişi ile ilgisi var mı?

Dünya’nın dönüşünün tersine dönmesi imkansızdır. Bu hiçbir zaman olmamıştır ve hiçbir zaman da olmayacaktır. Kıtalarda yavaş hareketler vardır (örneğin Antarktika yüzlerce milyon yıl önce ekvatora yakın bir yerdeydi) fakat bunun kutupların tersine döndüğü iddialarıyla hiçbir ilgisi yoktur. Birçok felaket sitesi, bu ikisini bir araya getirerek insanları kandırmayı amaçlamaktadır. Dünya’nın dönüşü ile Dünya’nın manyetik kutupları arasında bir bağ olduğunu ileri sürüyorlar. Manyetik kutuplar, düzensiz olmak kaydıyla ortalama olarak her 400.000 yılda bir değişir. Bildiğimiz kadarıyla bu tip bir manyetik değişimin de Dünya üzerindeki yaşama hiçbir olumsuz etkisi yoktur. Zaten herhangi bir manyetik değişimin önümüzdeki birkaç bin yıl içinde olması ihtimali de çok çok düşüktür. Fakat bu kaynaklar, sahte raporlar hazırlayarak bu tip bir manyetik değişimin çok yakında geldiğini (2012’de) ve bunun da Dünya’nın dönüş kutuplarını değiştireceğini iddia ediyorlar. Özetle:
1- Dönüş yönü ve manyetik kutup arasında bir ilgi yoktur.
2- Yakın zamanda manyetik kutupların değişeceğini gösteren birşey yoktur, veya bu bir şekilde olsa bile hayat üzerinde herhangi bir olumsuz etki yaratabileceğini tahmin etmenin anlamı yoktur.
3- Felaketle sonuçlanacak olan, dönüş kutuplarındaki ani bir kayma mümkün değildir. Ayrıca, tüm bunların galaktik ekvatorla yada diğer bazı komplo teorileriyle dolu sitelerdeki hizalanma iddialarıyla ilgili saçmalıklarla en ufak bir ilgisi yoktur.

11. Çoğu gezegen 2012’de hizalandığında ve Dünya, Samanyolu’nun merkezine geldiğinde, bunun Dünya üzerinde ne gibi etkileri olacak? Bu bir kutup kaymasına yol açabilir mi, evetse bizi neler bekliyor?

2012’de yada önümüzdeki onyıllar içinde herhangi bir zamanda bir gezegen hizalanması yoktur. Dünya’nın Samanyolu’nun merkezine gelmesi konusuna gelince, bunun ne demek olduğunu bile anlayamıyorum. Eğer “Samanyolu Galaksisi”nden bahsediliyorsa, biz bu spiral galaksinin uzak uçlarından birindeyiz, merkezden 30.000 ışıkyılı uzaktayız. Bu galaksi merkezinin çevresindeki dönüşümüzü yaklaşık 225-250 milyon yılda tamamlıyoruz ve bu esnada her zaman yaklaşık olarak merkeze olan uzaklığımızı koruyoruz. Kutup kaymasına gelince, bunun da ne demek olduğundan emin değilim. Eğer kutuplardaki ani bir değişiklik kastediliyorsa (yani Dünya’nın dönüş yönü), bu zaten mümkün değildir, 10. Soruya verdiğim cevaba bakabilirsiniz. Birçok web sitesi, Dünya’nın ve Güneş’in, Yay (Sagittarius) takımyıldızı üzerinden Samanyolu’nun merkeziyle aynı hizaya geleceğini söylüyor. Bu her sene Aralık ayında zaten olur, şimdiye kadar kötü birşey olmadı, 2012’nin diğer yıllardan farklı olacağına inanmamız için de herhangi bir sebep yok.

12. Güneş ve Dünya, galaksi düzlemiyle aynı hizaya geldiği zaman, karadelikle de aynı hizaya geldiği için, bu karadeliğin güçlü çekim gücü nedeniyle bir etki yaratmaz mı?

Samanyolu galaksimizin merkezinde devasa bir kara delik bulunur ve herhangi bir kütle yığınının da yapacağı gibi, galaksinin geri kalanında bir çekim etkisi uygular. Fakat galaksi merkezi çok çok uzaktır, yaklaşık 30.000 ışıkyılı mesafededir, bu nedenle Güneş Sistemi yada Dünya üzerindeki etkisi göz ardı edilebilirdir. Galaksi düzleminden yada galaksi merkezinden etki yapan özel güçler yoktur. Dünya üzerinde önemli çekimi olanlar sadece Güneş’in ve Ay’ın çekim kuvvetidir. Galaksi düzleminin etkisini düşünecek olursak, bu konum hakkında hiçbir şey özel değildir. Dünya’nın en son galaksi düzlemine geldiği an milyonlarca yıl öncesiydi. Galaksi düzlemini tekrar geçmek üzere olduğumuz iddiaları doğru değildir.

13. Dünya, yakında Samanyolu’ndaki “Karanlık yarık”tan (Dark Rift) geçeceği için korkuyorum. Bunun anlamı ne? Dünya yutulacak mı?

“Karanlık yarık” (dark rift), Galaksi merkezini görmemizi engelleyen, Samanyolu Galaksisi’nin iç kollarındaki geniş ve dağılmış toz bulutları için kullanılan popüler isimlerden biridir. Tüm bu “galaksi hizalaması” korkusu, kulağa delice geliyor. Her aralık ayının sonlarında Dünya’dan bakıldığında, Güneş her zaman aşağı yukarı Galaksi merkeziyle aynı hizada kalıyor, ne olmuş yani? Belli ki, sizi korkutmak isteyen birtakım sahtekarlar, toplum tarafından anlaşılmadığı için hiçbir anlam ifade etmeyen “hizalanma”, “karanlık yarık”, “foton kuşağı” gibi terimleri dikkatle kullanmaya karar vermişler. Malesef internette yada başka bir yerde yalan söylemeyi engelleyen bir ceza yaptırımı yok. Dünya’nın güvenliği söz konusuysa, önemli tehditler, küresel ısınmadan ve biyolojik çeşitliliğin kaybediliyor olmasından, ve bir de belki bir gün büyükçe bir asteroid yada kuyrukluyıldızın gezegene çarpmasından kaynaklanacak, 2012’ye dair ortaya atılan sahte-bilimlerden (pseudo-science) kaynaklı iddialardan değil.

14. Dünya’nın manyetik alanının 2012’de döneceğini duydum, ve bu tam da tarihin kaydedilecek olan en kuvvetli Güneş fırtınalarının başlayacağı döneme denk geliyor. Bu bizi ve uygarlığımızı yok eder mi?

Güneş döngüsünde (yaklaşık 11 yılda bir tekrarlanır) doruğa (solar maximum) yaklaşıldığı zaman, dip noktasına (solar minimum) kıyasla çok daha fazla Güneş püskürmesi ve koronada kütle fışkırmaları (coronal mass ejection) görülür. Bu püskürmeler ve fışkırmalar, Dünya üzerindeki insanlar yada diğer canlı türleri için tehlikeli değildir. Uzaydaki yada Ay yüzeyinde bulunabilecek olan astronotların hayatını tehlikeye sokabilir, -ve bu NASA’nın alışması gereken bir sorun-, fakat sizin yada benim için bir sorun değildir. Güçlü patlamalar radyo yayınlarını engelleyebilir, aurora’da (kuzey ve güney ışıkları) parlak görüntüler meydana getirebilir, ve uzaydaki bazı uyduların elektronik aksamlarına zarar verebilir. Bugün, birçok uydu bu olasılık düşünülerek tasarlanmaktadır, örneğin artık bazı uydular bu tip tehlikeli zamanlarda birkaç saatliğine hassas ekipmanları kapatarak güvenlik moduna geçebilmektedir. En aşırı vakalarda, güneş aktiviteleri belki yerdeki elektrik akışını da bozabilir ve bazı bölgelerde elektrik kesintilerine neden olabilir, fakat bu çok ender görülebilir.
En son Güneş döngüsündeki doruk noktası 2001’de görüldü, bu nedenle başlarda bir sonrakinin 11 yıl sonrası olan 2012’de olacağı tahmin ediliyordu. Fakat, en son görülen dip noktası olağandışıydı, birkaç yılı nerdeyse hiçbir güneş lekesi yada güneş aktivitesi gösteren diğer belirtileri gözlemlemeden geçirdik, bu nedenle de bir sonraki doruk noktasının biraz erteleneceği ve belki 2013 yılına sarkabileceği tahmin ediliyor. Yine de güneş döngüsüne dair detaylar temel olarak tahmin edilemez kalmaktadır.

Dünya’nın manyetik alanının, uzayda, Güneş’ten gelen çoğu materyalin soğurulduğu yada yansıtıldığı manyetosfer adı verilen geniş bir alan yaratarak bizi koruduğu konusunda haklısınız, fakat yakın zamanda manyetik kutupların değişebileceğini beklememize bir sebep bulunmamaktadır. Bu manyetik değişimler yaklaşık olarak 400.000 yılda bir görülür.

15. Fox News’te, 2012’de “Kuvvetli Güneş Fırtınaları ABD’yi aylarca etkisiz hale getirebilir” temalı bir rapor okumak kafamı karıştırdı. Haberde Ulusal Bilimler Akademisi’nin bu tip bir rapor için görevlendirildiği ve hatta parasının ödendiği yazılıyordu. Eğer “2012 olayı” olmayacaksa, neden böylesi bir saçmalık raporlaştırıldı?

NASA, Ulusal Araştırma Konseyi’nin bu Güneş Fiziği (Heliophysics) raporundan memnun olmuştur. Belirttiğiniz gibi, bu rapor, tarihte kaydedilmiş olan en şiddetli güneş fırtınasının (yani 1859’daki gibi) günümüzde de tekrarlanması durumunda “en kötü senaryo” analizini de içeriyor. Problem, böylesi bir bilginin amacı dışında kullanılıyor oluşu. Yakın zamanda, yıl da belirtmek gerekirse 2012’de, büyük bir güneş fırtınası beklememiz için bir sebep yok. Sorunuzda belirttiğiniz “2012 olayı” ifadesi problemi gösteriyor. Ortada bir “2012 Olayı” olacağına dair bir belirti yok. Hatta Güneş döngüsündeki bir sonraki doruk noktasının o yılda olup olmayacağını bile bilmiyoruz. Tüm bu “2012 Felaketi” senaryoları düzmecedir, çoğu Hollywood’un bilimkurgu felaketi filmi olan “2012” için reklamdır. İnsanların, Hollywood film kurgusu ile gerçeklik arasındaki farkı ayırt edebildiklerini umuyorum.

16. Okuldaki tüm arkadaşlarım, meteor çarpması yüzünden 2012’de hepimizin öleceğini söylüyor, bu doğru mu?

Arkadaşların yanılıyor. Dünya her zaman kuyrukluyıldızların ve asteroidlerin çarpmasına maruz kalmıştır fakat büyük darbeler çok ender görülür. En son “büyük darbe”, 65 milyon yıl önce oldu ve bu da muhtemelen dinozorların neslinin tükenmesine yol açan darbeydi. Günümüzde NASA gökbilimcileri “Spaceguard Survey” adı verilen bir araştırma yürütüyorlar ve çalışmanın konusu Dünya’ya yaklaşabilecek olan büyük asteroidleri çarpışmmanın çok öncesinden bulmak. Şimdiye kadar dinozorları yok edebilecek şiddette bir asteroidin çevremizde bulunmadığını çoktan belirlemiş durumdayız. Tüm bu çalışmalar, ve keşifler kamuoyuna açık olarak hergün NASA NEO Program Office web sayfasında ( neo.jpl.nasa.gov ) güncellenecek şekilde duyuruluyor, böylece 2012’de Dünya’ya birşeyin çarpmayacağını kendiniz de görebilirsiniz.

17. Eğer Nibiru düzmeceyse, neden bunu yalanlayan yayınlar yapmıyorsunuz? Tüm bu hikayelerin çevrede dolaşmasına ve insanları korkutmasına niye izin veriyorsunuz? Neden ABD devleti bu konuda birşey yapmıyor!

Eğer NASA ana sayfasına nasa.gov‘a giderseniz, Nibiru-2012 yalanını ortaya çıkaran birçok yazıya ulaşabilirsiniz. Nasa web sayfasında “Nibiru” yada “2012” diye taramayı deneyin. Zaten bu konuda NASA’nın da yapabileceği fazla birşey yok. Bu düzmece konuların hem NASA ile ilgisi yok, hem kullandıkları kaynakların da NASA belgeleriyle bağlantısı yok, bu nedenle doğrudan konuyla ilgili değiliz. Yine de bilimadamları, NASA bünyesinde olsun yada olmasın, bu düzmece haberlerin insanlar üzerindeki korkutucu etkilerini görüyor, insanların daha ciddi sorunlar olan küresel ısınma yada biyolojik çeşitliliğin kaybı konusu yerine bu tip şeylere yönlendirilmesi ve gerçek tehditlere bakmaması büyük bir sorun ve bilimadamları bunu görüyor; ama, ifade özgürlüğünün olduğu bir ülkede yaşıyoruz ve bu ifade özgürlüğü yalan söyleme özgürlüğünü de kapsıyor. Bu konuda hiçbir sansür olmadığı için memnun bile olmamız gerekir. Yine de sağduyulu yaklaşırsanız bu yalanların yalan olduğunu anlayacağınızdan eminim. 2012’ye yaklaştığımız için bu yalanların daha da sırıtacağı ise zaten bariz.

18. Bana Nibiru’nun düzmece olduğunu ispatlayabilir misiniz? 2012’de çok kötü birşey olacağına dair çok sayıda rapor var. Kanıta ihtiyacım var çünkü devlet bizden çok şey saklıyor.

2012 kıyameti konusunun düzmece olduğuna dair kanıt istemeniz mantıksız. Aslında sorularınızı kıyamet günü savunucularına yönelterek onların iddialarını kanıtlamasını istemeniz gerekir, bizden bunların aksini kanıtlamamızı değil. Eğer birisi internette, Cleveland eyaletinde 15 metre uzunluğunda mor fillerin dolaştığını iddia etse, NASA’dan bunun aksini kanıtlamasını beklenir miydi? İspat etme yükümlülüğü, çılgınca iddialarda bulunanlara düşer. Carl Sagan’ın sıkça kullanılan sözünü anımsayın: Olağanüstü iddialar, eğer inanılır bulunması isteniyorsa olağanüstü kanıtlar ister.

Yine de, gökbilimcilerin artık Nibiru’nun olmadığına dair çok çok kuvvetli argümanları olduğunu düşünüyorum. Büyük bir gezegen (yada bir kahverengi cüce), Güneş Sistemi’ne doğru yaklaşıyor olsa yıllar öncesinden tüm gökbilimcilerin dikkatini çekmiş olurdu, hem bu yaklaşan objenin diğer objeler üzerindeki kütle çekim etkileri yıllar öncesinden dolaylı olarak tespit edilirdi, hem de kızılötesinde doğrudan tespiti mümkün olurdu. NASA Kızılötesi Astronomi Uydusu (IRAS), tüm gökyüzünü kapsayan ilk araştırmasını 1983’te yaptı. Eğer Nibiru gerçekten var olsaydı, o ve ondan sonraki araştırmalarda daha o zamandan tespiti yapılırdı. Ayrıca, eğer Güneş Sistemi’nin iç bölgelerine 3600 yılda bir büyük bir kütle giriyor olsaydı, bu iç gezegenlerin yörüngelerinde yıkıcı etkiler görüyor olurduk, fakat görmüyoruz.

Bunu anlamak için benim sözüme ihtiyacınız yok, sağduyunuzu kullanmanız yeterli. Nibiru’yu hiç gördünüz mü? 2008 yılında çok sayıda web sayfası Nibiru’nun 2009 ilkbaharında çıplak gözle görünmeye başlayacağını söylüyordu. Eğer büyük bir gezegen yada bir kahverengi cüce 2012’de gelecek şekilde Güneş Sistemi’nin iç kısımlarına doğru geliyor olsaydı, tüm dünya çapında profesyonel yada amatör yüzbinlerce gökbilimci tarafından takip edilebilir olurdu. Nibiru’yu gözleyen tek bir tane amatör gökbilimci tanıyor musunuz? Sky & Telescope gibi büyük ve popüler gökbilim dergilerinde hiç fotoğraf yada tartışma gördünüz mü? Bir düşünün. Eğer Nibiru var olsaydı kimse saklayamazdı.

19. Peki ya “2012” filminin korkutucu afişleri? Bizden bu kıyamet tehdidini onaylamamız için bu web sayfalarına bakmamızı istiyorlar.

Nibiru ve 2012 kıyametiyle ilgili sahte-bilim iddiaları, devlete olan güvensizlikle birleştirilerek, Columbia Pictures tarafından yapılan ve Kasım 2009’da vizyona girecek olan “2012” adlı film için izleyici kitlesi yaratabilmek için yaygınlaştırılmaya çalışılıyor. Filmin fragmanı, sinemalarda ve kendi web sayfasında gösteriliyor. Fragmanda, Himalayaları aşan bir büyük dalga görünüyor, sonrasında kelimeler beliriyor: “Gezegenimizdeki devletler, 6 milyar insanı dünyanın sonuna nasıl hazırlar?” –uzun bir sessizlik—“Hazırlamazlar” –uzun bir sessizlik—“Gerçeği öğrenin. Google’da 2012’yi araştırın”.

Filmin reklamları, tamamen kurgu eseri olan bir web sayfasını ( http://www.instituteforhumancontinuity.org/ ), dolayısıyla bilimsel gibi gösterilen fakat kurgu olan bir “İnsanlığın Devamı Enstitüsü” nü (The Institute for Human Continuity) de içeriyor. Websayfasına göre, bu enstitü, bilimsel araştırma yapmak ve kamuoyunu felakete hazırlamak amacıyla kurulmuş. Asıl görevi de, insanlığın hayatta kalmasını sağlamak. Web sayfasına göre, enstitü, devletlerin, iş dünyasının ve bilimadamlarının ileri gelenleri tarafından 1978’de kurulmuş. Dediklerine göre 2004 yılında, kurumdaki bilimadamları %94 kesinlikle dünyanın 2012’de yok olacağını onaylamış. Ayrıca site, insanları kimlerin kurtarılacağına dair düzenlenecek bir loto için kayıt olmaları konusunda teşvik ediyor ve hatta bir çalışan, kedisini lotoya ekleyip kabul de ettirmiş. Wikipedia’dan öğrendiğime göre bu tip “sahte” web sayfaları oluşturmak, “virütik pazarlama” (viral marketing) adı verilen yeni bir pazarlama tekniği imiş, bilgisayar virüslerinden esinlenerek bu isim konulmuş.

20. Bu konuda çok sayıda soru geliyor olması da bir kitap yada film için düzenlenen bir kampanyanın parçası olabilir mi, ne kadar çok kişi itiraz ederse, ortada bir komplo olduğuna dair o kadar çok “kanıt” olduğu fikrini verebilmek için?

Bu soruyu ben de kendime her gün soruyorum, çünkü Nibiru ile ilgili (ve çeşitli hizalanmalar ve kutup kaymalarıyla birlikte) gelen maillerin sayısı gitgide artıyor, bu tip soruların sayısı şimdilik haftada 20’yi buldu. Belli ki yaklaşan bir felakete dair insanların korkularını körüklemekte kazanılacak bir para var. Bu tip bir aldatmacanın bir kısmı “2012” adlı bilimkurgu felaket filmi için açıkça yapılıyor (19. Soruya bakın). Bir çok web sayfası, Nibiru hakkında kitaplar, kayıtlar ve hatta “hayatta kalma kitleri” satıyor. Çok üzücü ki, ilgilenilmesi gereken çok sayıda gerçek sorunumuz varken (küresel ısınma yada finansal çöküş gibi) insanlar bu gibi yalanlara yönlendirilebiliyor. Govert Shilling’in yazdığı yeni bir gökbilim kitabının (The Hunt for Planet X) en son bölümünde şu satırlar:

“Nibiru saçmalığının yükselen dalgalarını uzun ve şüpheli bakışlarla izleyen ve bu kozmik peri masalının yalan yanlış olduğunu bilimsel metodlar kullanarak gösteren arkeologlar ve gökbilimcilerin, yani yalanları ortaya çıkaranların yapması gereken çok iş var. Önümüzdeki birkaç yıl işlerini güçlerini bırakıp bunlarla uğraşacaklar. Ve 22 Aralık 2012 geldiğinde, yeni sahtebilim hikayeleri su yüzüne çıkacak ve tüm bu sirk dünyası en baştan başlayacak. Çünkü, Güneş Sistemi’mizdeki objeler kaç tane olursa olsun, her zaman bir tane daha gizemli “Gezegen X”’e ihtiyaç olmaya devam edecek.”

Planck'ta Sona Doğru

2009-06-19T10:04:00.004+03:00

Planck'ın yolculuğunun son etabı başladı. 17 Haziran'da başarılı bir manevra ile yörüngesinde ufak bir düzeltme yapan ESA'nın (Avrupa Uzay Ajansı) aracı, iki etabı bitirdikten sonra üçüncü ve sonuncuya geçti. İlk iki görevde önce sıcaklığını düşüren araç daha sonra uzayı izleyeceği 45 ve 70 GHz'lik frekanslara kendini hazırladı. Şimdi de L2 (Lagrange noktası) noktasında asıl konumunu almak üzere son adımı attı.

Planck Uzay Aracı, 2 Temmuz'a kadar yörüngeye girme görevine devam edecek. Araç şu anda Dünya'dan 1,35 milyon km uzaklıkta bulunuyor. Araçtan Dünya'ya bir sinyal 4,5 saniyede geliyor. Dolayısıyla yerdeki Gökbilimciler'in araca etki etmesi 9 saniyelik bir süreye ulaşıyor.
ESA, geçtiğimiz mayıs ayında uzaya iki uzay aracı yollamıştı. Herschel ve Planck. Herschel ile yıldız ve gökada oluşumları, uydu, gezegen ve kuyrukluyıldızların atmosferlerinin özellikleri araştırılırken, Planck ile de Büyük Patlama (Big Bang) Kuramı'na kanıtlar aranacak.

Kaynak: http://planck.cf.ac.uk/node/67

İki uzay aracıyla ilgili daha önce geçtiğimiz haber için:
ESA Uzaya İki Araç Yollayacak

Lagrange Noktası Nedir? (Yazı Astronomi Diyarı'ndan alıntıdır)
Lagrange noktalarına yerleşen cisimler konumlarını koruyabilirler. Bu şu demektir: Neyi gözlemek istiyorsanız sürekli o yöne uydunun kalması için gerekli noktalardır. Örneğin SOHO gibi sürekli Güneş’i izlemek istiyorsanız uydunuzu şekilde gösterilen L1 noktasına yerleştirmeniz gerekir. Derin uzay gözlemi için örneğin yukarıdaki araçlar gibi görevler peşindeyseniz bu durumda Dünya ve Güneş’i arkanıza alarak, buradan gelecek ışınımı minimuma düşürüp maksimum soğutma yapmanız gerekir. L2 noktası size göredir.

Herschel teleskopu gözlerini açtı

2009-06-15T05:37:00.004+03:00

3,5 metrelik aynası ile Herschel ışık toplamaya başladı.Gözlemin hedefi yıldız ve galaksiler nasıl oluştu ve kozmik zamanda gelişimlerini gözlemek .

European Space Agency (Esa)Avrupa Uzay Ajansı tarafından 14 Mayıs da Dünya'dan gönderildi.

Denizli Nalan Kaynak Anadolu Lisesi Gözlemevi Açıldı

2009-06-09T16:27:00.022+03:00

Dünya Astronomi Yılı nedeniyle dünyada olduğu gibi ülkemizde de çeşitli etkinlikler düzenleniyor. Geçtiğimiz hafta sonu bu etkinliklerden en önemlilerinden biri gerçekleşti: Denizli Kaynak Anadolu Lisesi Gözlemevi Açılışı.

Bir gözlemevi kurarak insanların bundan yararlanmasını ve gökyüzüne başka gözle bakmalarını sağlamak gökbilim için çok önemlidir. Bu sayede gökyüzüne teleskopla bakan ve gök cisimlerini yazılı veya görsel basın dışında kendi gözleriyle görme olanağı sağlanır. Herkes teleskop alamayabilir. Ama bu tür merkezlere başvurarak veya gözlem şenliklerine katılarak gökyüzünün eşsiz güzelliğine tanık olabilir.

İşte bu önemli konuda Denizli artık bir gözlemevine kavuştu. Hem de bir devlet okuluyla. Ülkemizde sanırım ilk defa bir devlet okulu şehirdeki kurumların imkanlarından da yararlanarak, onları bir amaç için bir araya getirerek gözlemevini oluşturdu. Gözlemevi açılışı aynı zamanda sempozyumu da beraberinde getirdi. Ülkemizin çeşitli illerinden gelen 60 kadar gökbilim meraklısı öğretmene gökbilimnle ilgili temel bilgişler verildi. Kimler mi verdi: İstanbul Kültür Üniversitesi (İKÜ) Rektörü Prof. Dursun Koçer, yine İKÜ'den Prof. Zeki Aslan, Ankara Üniversitesi Astronomi Bölüm Başkanı Prof. İ. Ethem Derman, Ege Üniversitesi'nden Prof. Zeynel Tunca (aynı zamanda TAD Genel Sekreteri) ve Prof. Serdar Evren, TÜBİTAK Gözlemevi'nden Doç.Dr. Tansel Ak, 19 Mayıs Üniversitesi'nden Prof.Dr. Hüseyin Kalkan, Amatör Gökbilimciler Uğur İkizler ve Tunç Tezel.

Denizli artık bir gözlemevine sahip. Gönül ister ki bu güzellik diğer illere de yayılsın ve her ilimizde en az bir okulumuzda veya bir kurumumuzda halkın da yararlanabileceği bir gözlemevi oluşturulsun. Bu dileğimizin yapılamaz olmadığını insanlar ve kurumlar bir araya geldiklerinde zor görülen işlerin dahi yapılabileceğini gözteren Denizli Nalan Kaynak Anadolu Lisesi öğretmen, öğrenci ve idarecilerine (başta bu ivmeyi sağlayan Tahsin Demirci öğretmenimize), sonra da gözlemevinin kurulmasına ön ayak olan Nalan Kaynak Hanımefendi ve eşine, Miili eğitim Müdürlüğü'ne, Denizli Valiliği'ne Gök Bilgi adına teşekkür ederiz.


Pamukkale gezisinden bir an.	Gözlemevi teleskobu
	Astronomi Öğretiminde karşılaşılan zorluklar paneli. Konuşmacılar soldan sağa: Neşever Baltacı, Mert Koçer, Prof.Dr. Zeynel Tunca, ben, Ümran Yılmaz
	Soldan sağa:Prof.Dr. Ethem Derman, Prof.Dr. Zeki Aslan, Prof.Dr.Dursun Koçer, Prof.Dr. Hüseyin Kalkan

Uğur İkizler'den sempozyum görüntüleri:

Pamukkale'den Denizli	Pamukkale'deyiz.

Ethem Hocamız "Portakal Modeli"ni anlatıyor.	Neşever Hocamızın öğrencileriyle yaptığı teleskobu Zeynel Hocamız test ediyor.

Bu sefer teleskobu ben sabitlemeye çalışıyorum.	Sempozyumun sürprizi

Zeki Hocamız Işık Kirliliğini anlatıyor.	Teşekkürler

Açılış haberi için: Denizli Valiliği

Mars: Geçmişte Suyu Buz Gibiymiş

2009-05-31T13:44:00.007+03:00

Mars'ta bir zamanlar sıvı su vardı ve bunun kanıtları Mars toprağında yatıyor. Araştırmalara göre sıvı suyun içindeki mineraller, silikon, demir, magnezyum, potasyum ve alüminyum gibi elementler suyun donma noktası sıcaklığını düşürüyor.
Mars'daki yüzey şekillerinin oluşumunu anlamak için bilim insanları geçmiş dönemde Mars'ta neler olup bittiğini öğrenmeye çalışıyor. Mars'ın geçmişteki iklimi nasıldı: Kuru ya da nemli, sıcak veya soğuk muydu? Mars'ın görünen yapısında deniz ve göl olduğunu gösteren su havuzları, nehir yataklarını gösteren çizgiler bulunuyor ki bu da gezegenin geçmiş dönemde sulu bir yapısının olduğunu gösteriyor. Ancak yüzeyde saf suyun bulunamayacağı kadar soğuk bir dönem geçirmiş olabileceği de belirtiliyor.

Atmosferindeki metan ve karbondioksit gazları gezegenin sıcaklığını dengede tutması ve suyun kaybolmaması için önemlidir. Metan gazının varlığı her ne kadar şimdiye kadar kanıt bulunamasa da karasal bir gezegen için biyolojik kökenli olabilir. Metan gazı için şimdiye kadar tek bulunan gezegenin yüzeyinde yer yer bulunan metan bacaları oldu ki bunlarda jeolojik kökenli.

Buradaki çözüm için bilim insanları başka bir yaklaşım gerçekleştirdi. Sıvılar için donma noktası sıcaklıkları yeniden hesaplandı. Bu sonuçlara göre sıvı içinde bulunabilecek demir, silikon, magnezyum, kalsiyum, klorür, sodyum ve alüminyum sıvının donma noktası sıcaklığını önemli oranda düşürüyordu.

2008 Nisan ayından kasım ayına kadar Mars yüzeyini inceleyen Anka Kuşu'nun (Phoenix)Mars'ta bulduğu buz toprağın yalnız 10 cm altındaydı. Sol, 1 Mars günüdür. 4 Sol'da buzun erimesi resimde açıkça görülüyor. Bu da bulunan buzun su buzu olduğunu göstermektedir.

Bu elementler Mars yüzeyinde de bulunuyor. Bilim insanları tuzlu suyun 0 derecenin altındaki sıcaklıklarda donduğunu ve bunun da Mars yüzeyinde suyun 0 derecenin altında bile nehirlerde aktığı anlamına gelmektedir.

Mars insanoğlunun yaşam için ümit beslediği bir gezegen. Her ne kadar alınan sonuçlar gezegende yaşam olmasının yakın gelecekte mümkün olmadığını gösterse de, önümüzdeki birkaç on yıl içerisinde Mars'ta hayatı başlatabilecek projeler yok değil. Burada iki temel etken bulunuyor. Birisi Mars atmosferini sıcaklığı tutabilecek ölçüde kalınlaştırmak ki bunun yolu karbondioksit ve metan gazından geçiyor. Diğeri de Mars toprağının altına kalmış olan buzu eritip suyu ortaya çıkarmak. Bunları yapmak ise bilimin ve uzay teknolojisinin gelişimine bağlı.

Kaynak:
NASA-Solar System

CACCİA SÜPERNOVA

2009-05-24T16:34:00.003+03:00

CACCİA SÜPERNOVASI 25 Mayıs 2009 saat 19:30 da görülebilecek
Bizim galaside iki ya da üç süpernovanın her yüzyılda bir patladığı tahmin edilmektedir, en son bilinen süpernova Cassiopeia yaklaşık 330 yıl öncesine ait yani 1680 yılında görüldü.
Chandra X-Işın Rasathanesi ve NASA nın Very Large Array Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi tarafından sanki kalın bir battaniye altından gizli gaz kalıntıları ile galaksinin merkezine yakın olarak tespit edildi.
14 Mayıs da hızla genişlemeye başladığı görüldü,bilinen en genç süpernovadır.
Bu süpernova ile ilgili yazılar 140 yıl öncesine ait olduğuna göre en genç olarak kabul edilmektedir.
Astrofili a caccia di Supernovae

Nice Yıllara Bulutsu

2009-05-19T22:22:00.004+03:00

Gökbilim fotoğrafları her insanın ilgisini çeker. Özellikle gökada, bulutsu, gezegen resimlerini birçok insanın bilgisayar arka planı olarak kullanır. Ancak çok az kişi bu resimlerin ne olduğunu, nerede olduğunu, nasıl oluştuğunu merak eder. Merak edenlerinde ingilizcesi yeterli değilse bulduklarını anlamaz, çevirmeye kalksa sonu hüzün olur. İşte burada yardımımıza birilerinin koşması gerekir.
NASA, APOD sitesiyle her gün bir gökbilim resmi yayımlamakta. Resmin altında da bir gökbilimcinin resimle ilgili açıklaması bulunmaktadır. APOD'un bizdeki adı Bulutsu'dur. Bulutsu ekibi Murat Tunçay ve Tahir Şişman bu görevi üstlenerek hergün zamanlarını ayırararak APOD sayfasındaki resmi ve açıklamasını yayımlayarak bilime ve özellikle de Gökbilime büyük bir hizmet vermektedirler.
Her gün bilgisayarımı açtığımda ilk baktığım site Bulutsu olmuştur. Sanırım çoğu Gökbilim sevende aynı şeyi yapmaktadır.
Gezegen fotoğrafları olsun, derin uzay fotoğrafları olsun oldukça etkileyici ve insanı şaşırtan, hayran bıraktıran fotoğraflardır. Ama böyle bir fotoğrafın ne anlama geldiğini, resmin ne olduğunu anlamak başka bir güzelliktir. İşte Bulutsu ekibi 3 yıldır bu uğraşı hergün vermektedir. Büyük bir emek sarfederek, karşılık beklemeden yaptıkları bu hizmetin daha nice yıllar devam etmesini diliyorum.
Nice yıllara Bulutsu...

Kepler Göreve Başladı

2009-05-14T09:00:00.002+03:00

     Kepler Uzay Teleskopu son testlerini yaptıktan sonra gezegen avı için çalışmaya başladı. 100 bin dolayında yıldızı tarayacak olan uzay aracı 6 Mart'ta fırlatılmış ve başarılı bir operasyonla yörüngesine oturtulmuştu. Teleskop 3,5 yıl boyunca ötegezegen keşfedecek. Kepler, güneş benzeri yıldızların çevresinde dolanan okyanus, gölleri olan dünya benzeri gezegenleri keşfedebilmek amacıyla geliştirildi.

    Gökbilimciler asıl heyecanın şimdi başladığını ve merakla Kepler'in bulgularını izleyeceklerini belirtiyorlar. NASA'nın Kepler'den sorumlu grubu yaklaşık iki aydır son ayarları yaparak aracı hazır hale getiriyorlardı. Bu süreç sonunda bitti.
    Ekip gezegen keşfi için ilk koordinatları araca yolladı. Kepler bölgedeki yıldızlarda oluşabilecek en ufak bir parlaklık azalmasını ölçebilecek. Bir gezegen yıldızının önünden geçerken yıldızın ışık parlaklığında bir azalma gözlenir. Bu yönteme geçiş yöntemi adı veriliyor.

Kepler'in gözlemleyeceği bölge

En Yakın Yıldız Ne Kadar Yakın?

2009-05-05T10:34:00.004+03:00

İnsanoğlu bugüne kadar Güneş Sistemi dışına araç yollayamadı. Viking araçları ile Pluto'yu geçtik ve bu araçlar bir aksilik olmazsa insanın Güneş Sistemi dışına yolladığı ilk araçlar olacak.

Peki Güneş Sistemi'ndeki ve Güneş Sistemi dışındaki yıldızlara hangi hızla, ne kadar zamanda gidebiliriz? Bu konuyla ilgili eğlenceli, bir o kadar da bilgilendirici bir sayfayı aşağıdaki linkte sunuyorum. Linki tıklayınca açılan sayfada önce 2. bölümden aracı seçiyorsunuz. Sonra 1. bölümden gideceğiniz cismi seçip 3. kısımdaki butona tıklıyorsunuz. Küçük bir geçiş gösterisi sonrasında seçtiğiniz cisme ne kadar sürede varacağınız ortaya çıkıyor.

Sayfa "ötegezegen"lerle ilgili meraklı, ama gökbilimle fazla bilgisi olmayan insanlara yönelik NASA'nın hazırladığı sitede bulunuyor. Sitede bunun gibi 16 film, animasyon var. Böylece evreni, cisimleri biraz daha anlama şansını sunuyor.

Uzun sözün kısası: Uçuş Simülasyonu

Üç Haber ve Üç Yanlış

2009-04-28T08:48:00.008+03:00

     Bilim haberleri dünyayı bilmem ama, ülkemizde ne yazık ki gereken yerinde değil. Görsel ve yazılı basında yer alan bilim haberlerinin bir kısmı ise yanlış bilgi içeriyor. Burada son birkaç gündür özellikle internet haber sitelerimizde gökbilimle ilişkili üç haberin doğrusunu yazmak istedim. Bu üç haberi öğrencilerim bana iletince haberdar oldum. Çünkü bilim haberlerini genelde basından değil, kaynaklarından izleyen biriyim. Bu açıdan bu haberler beni oldukça şaşırttı. İşte o haberler:
1. 2012'de Dünya'daki Yaşam Bitecek!!

     Haberin kaynağı New Scientist. 2012'de oluşacak Güneş patlaması ile Dünya'daki elektrik sistemlerinin çökeceği, okyanuslarda dev dalgaların oluşup özellikle kıyı kentlerini etkileyeceği, Güneş'ten gelen parçacıkların canlılar üzerinde olumsuz etkileri olacağı belirtiliyor. Hatta bunun için tam bir tarihte verilmiş: 22 Eylül 2012. (Bizim sitelerimiz bunu 12 Eylül 2012 olarak yazmış. Kulağa daha hoş geliyor sanki.)Bu haber aslında bir felaket senaryosu. Güneş'teki patlama sonucunda ABD'de en kötü olasılıkların neler olabileceği üzerine bir senaryo düzenlenmiş. Yazının başlangıç kısmında bununlailgili bilgiler var. Bugüne kadar oluşan patlamalardan canlı hayatının etkilenmediği vurgulanıyor.

     Haber NASA'ya dayandırılınca NASA'nın konuyla ilgili haberini daha önce incelemiş ve kendi sitemde bir haber yapmıştım. Güneş lekelerinin son iki yıldır minimumda olduğu ve ortalama 11 yıllık dönemlerle güneş lekelerinin arttığı ve güneş patlamalarının bu lekelere neden olduğu belirtiliyordu. Güneş lekeleri en yüksek değeri için verilen tarih ise 2011 ile 2013 yılları arasıydı. İşin can alıcı noktası burası.
     Güneş, geçmişteki lekelerin sayısına bakılıp bir istatistik çıkarıldığında ortalama 11 yılda bir leke sayısını arttığı gözleniyor. Birkaç yıl sonra bu lekeler azalıyor ve minimuma iniyor. Bu geçmişte bu şekilde süre gelmiş. Ancak hiçbir zaman güneş patlamaları canlı hayatını tehdit eden bir unsur olamamıştır. Nereden mi biliyoruz? İnsanoğlu hala hayatta da ondan. Bundan daha iyi delil olabilir mi?

     Güneş patlaması sırasında uzay boşluğuna yüksek hızda ve enerjide parçacık fırlaması gerçekleşir. Ancak bu parçacıkların tamamı dünyaya gelmez. Gelen parçacıklar dünya üzerinde çeşitli etkilere neden olurlar evet. Ama bu etkiler haberde sözedildiği gibi büyük çapta felaketlere yol açmazlar. Çünkü Güneş'ten çıkan parçacıkların çok az bir kısmı dünyaya ulaşır. Gerisi uzay boşluğunda yoluna devam eder. Buna şöyle bir örnek verelim. Elimizde ucunda sprey olan bir şişe su olsun. Bizde 1 m uzaklığa bir iğne koyalım. Şimde iğneye doğru spreyi sıkarak suyu püskürtelim. İğneye gelen su ile iğnenin çevresinde oluşan su izlerini karşılaştıralım. Görebileceğimiz gibi iğneye isabet eden su miktarı çevresine isabet eden suya göre daha azdır. İğne yerine dünyayı, sprey yerine Güneş'i koyarsanız ne demek istediğimiz anlaşılacaktır.

     2011 ile 2013 yılları arasında beklenen güneş patlamaları sonucunda insanoğlu nasıl etkilenecek. Bu yıllar arasında belirli bir günde patlamalar maksimuma ulaşacaktır. Bunun tarihini hiçbir gökbilimci verememektedir (Haberdeki 12 Eylül 2012 tarihi gerçekçi değil). Bu sırada dünyada en fazla şunlarla karşılaşabiliriz: TV ve radyo yayınları etkilenebilir, cep telefonlarınız etkilenebilir, trafolarda arıza oluşabilir. Peki bu olayları sürekli yaşamıyor muyuz? Ufak bir yağmurda veya bir fırtınada ülkemizde trafolar zarar görerek elektriğimiz kesilmiyor mu? Yani biz bunlara alışık olan bir milletiz. Ama ABD halkı değil. 1-2 saatlik elektrik kesintilerine bile alışık değiller. Biz de ise durum öyle değil.

Bulutsu ekibine yazıyla ilgili verdikleri bilgi için ayrıca teşekkür ederim.

2. 55 Milyon Işık Yılı Uzunluğundaki Gökcismi:

     Yakın zaman önce evren henüz 800 milyon yıl yaşında iken oluşmuş bir gökcismi keşfedilmişti. Bu keşif gökbilimcileri heyecanlandırdı, çünkü evren oluşum modelleri için cisimde bazı kanıtlar yer alıyor olabilirdi. Bununla ilgili bizim basınımızda haber yaptı. Ancak bir yerde hata yapıldı. O da cismin 55 milyon ışık yılı uzunluğunda olduğuyla ilgili.

     Samanyolu Gökadası'nın büyüklüğü 130 bin ışık yılıdır. Bir gökadanın büyüklüğünden bin kat daha büyük cisim ne olabilir ki? Haberle içerikli yabancı bir bilim sitesine baktığımda buradaki rakamın yanlış olduğunu gördüm. Aslında keşfedilen cismin uzunluğu 55 milyon ışık yıl değil, 55 bin ışık yılıydı.

3. Kemer'de Görülen Cisim UFO'mu?

     26 Nisan tarihli habere göre Antalya'nın Kemer ilçesinde saat 3.30'da gökyüzünde tanımlanamayan bir cisim görülmüş ve yöredekiler bunun UFO (uzaylı denilmek isteniyor) olduğunu belirtiyor. Peki aslında ne görmüşlerdi?

     Gördükleri Uluslararası Uzay İstasyonu ile başka bir uydunun birbirine yakınlaşması hareketiydi. Bunu bilmeyen yöre halkı gördüklerinin UFO olduğunu sandı. Ama haber kaynakları bu konuda araştırma yapmadan yayımlamayı seçtiler. Çünkü uzay istayonunun Kemer'de görünmesi bir haber olamazdı, değil mi?

     Dünya yörüngesinde dolanan uyduların Türkiye üzerinden geçişlerini çeşitli kaynaklardan izleyebilirsiniz. Bu sitelerden ben Türkçe olanını vereyim: http://uyduizleme.gokbilim.com/

     Böylece gökyüzünde bir cisim gördüğünüzde gezegen, bulut parlaması, uçak değilse bir uydu olup olmadığını buradan kontrol edebilirsiniz.

Bir Ötegezegen Daha

2009-04-22T11:49:00.005+03:00

Dün ötegezegen sayısının 345'e yükseldiğini verdikten hemen sonra Hawai'deki Keck Gözlemevi'ndeki 10 m'lik teleskopla yeni bir gezegen keşfedildiği bildirildi. Keşif 284 ışık yılı uzaklıktaki HD 96167 yıldızında yapıldı. Yıldız G tayf tüğründe ve 1,3 Güneş kütleli. Çapı ise Güneş çapının 1,86 katı.

HD 96167 b gezegeni ise, yıldızına 1,3 GB kadar uzaklıkta 498 günlük dolanım süresiyle dönmekte olduğu hesaplandı. Gezegenin kütlesi Jüpiter kütlesinin yarısından biraz fazla kütleli: 0,68 Jüpiter.

Gezegen doppler etkisi yöntemiyle keşfedildi. Bu yöntem gökcismi bizden uzaklaşıyorsa gördüğümüz ışık dalgalarının tayfı kırmızıya, eğer bize yaklaşıyorsa mora kaymasıdır. Eğer bir gökcismi çeşitli zaman aralıklarındaki tayf çizgileri hem kırmızıya kayma hem de mora kayma gösteriyorsa cisim bir başka cisim çevresinde dolanmakta olduğu söylenir. Bu yöntemle birçok gezegen keşfedilmiştir.

Yeni Bir Ötegezegen Keşfedildi

2009-04-21T22:06:00.012+03:00

Ötegezegen araştırmacıları şimdiye kadar bulunan gezegenlerin en hafif olanını keşfetti. Gezegen bizim de zaman zaman dile getirdiğimiz Gliese 581 yıldızına ait: Gliese 581 e. Böylece ötegezegen sayısı 345'e yükseldi. Gezegeni olan yıldız sayısında bir değişiklik olmadı:291. 2007 yılında yıldıza ait d gezegeni keşfedilmişti ve bu gezegende sıvı suyun olabileceği yaşamsal alana yakın bir alanda olduğu belirtilmişti ki bu gezegene ilişkin de yeni bilgiler de elde edildi.

Buluş Şili'deki Avrupa Uzay Ajansına bağlı ESO Gözlemevinden yapıldı. Gözlemevindeki 3,6 m'lik teleskopla daha önceleri de birçok ötegezegen keşfedilmişti.

Amaçlanan önce gezegen bulmaktır. Ancak bulunan gezegen bir de yaşam alanı içerisinde olursa o zaman gökbilimciler daha da heyecanlanırlar. Çünkü ancak yaşam alanı içerisinde olan bir gezegende yaşamın olması veya oluşabilmesi mümkün olmaktadır.
Gliese 581 yıldızı 20,5 ışık yılı uzaklığımızdaki Terazi Takım yıldızı içerisinde yeralıyor.

Gliese 581 e yıldızına 0,03 GB (4,5 milyon km) uzaklıkta ve dolanımını 3,15 günde tamamlayan ve yalnızca 1,9 Dünya kütlesi büyüklüğünde bir karasal gezegen.

Yıldızına bu kadar yakın durumda olması onu yaşamsal alanın dışına çıkarıyor. Ancak önemi sistemdeki en küçük gezegen olmasından kaynaklanıyor. Gliese 581'in diğer gezegenleri 16 dünya kütleli b, 5 dünya kütleli c ve 7 dünya kütleli d olarak sıralanıyor. En uzun dolanım süresine sahip olan gezegen ise Gliese 581 d gezegeni:66,8 gün.

Yeni gözlemler eşliğinde Gliese 581 d gezegeninde sıvı suyun bulunabileceği bildirildi. Hatta yüzeyinde derin okyanuslar olabilir.

Gezegenin yörüngesindeki ufak tereddütler bölgede bir gezegen daha bulunabileceğini gösteriyordu ki işte bundan hareketle yapılan gözlemler ve hesaplamalar Gliese 581 e gezegeninin varlığını ortaya koydu.

Gliese 581 yıldızı M tayf türünde olduğundan Güneş'ten oldukça küçüktür. Bu gezegene ilişkin yaşamsal alan yıldıza daha yakın olmaktadır. Her yıldızın bir yaşam alanı bulunur ancak bu alanın yeri yıldızdan yıldızdan değişim göstermektedir.
Ötegezegen avı ve bulunan gezegenlerle ilgili araştırmalar devam ediyor. Ancak gökbilimcilerin işleri hiç de kolay değil. Bir yandan mevcut teknolojiyle araştırma yapılıyor bir yandan da bulunan gezegenler mercek altına yatırılarak daha fazla bilgi sahibi edinilmek isteniyor. Bu konuda amaçlar çok fazla olsa da asıl amaç şu soruda gizli: Evrende yalnız mıyız?

Kaynak:
http://planetquest.jpl.nasa.gov
ESO